THÔN TÂY SƠN TRONG ĐỊA BẠ TRIỀU NGUYỄN (Nhà nghiên cứu Phan Trường Nghị)

Ghi nhận theo Nghiên Cứu Địa Bạ Triều Nguyễn – Tỉnh Bình Định của Nguyễn Đình Đầu, thôn Tây Sơn của thuộc Thời Hòa, huyện Tuy Viễn, trấn Bình Định trong Địa bạ năm 1815 được miêu tả:

1) Tây Sơn Nhứt khách hộ ấp [ 西山一客戶邑 ]

- Đông giáp núi

- Tây giáp sông

- Nam và Bắc đều giáp núi

+ Diện tích điền thổ 7 mẫu 1 sào 5 thước

THUỘC THỜI HÒA Ở BÌNH ĐỊNH (Nhà nghiên cứu Phan Trường Nghị)

Thời chúa Nguyễn khi dựng lập phủ huyện, hễ nơi ven biển cận núi mới khai phá thì đặt làm THUỘC, nơi nào cư dân ở đã lâu đời thì đặt làm TỔNG, thuộc khi đã ổn định cũng chuyển hóa thành tổng. Thuộc là đơn vị hành chánh chỉ có ở Đàng Trong, không có ở Đàng Ngoài.

Thuộc Thời Hòa ở Bình Định ban đầu là sở hạt của huyện Phù Ly. Văn bản chuyển dịch điền thổ năm Cảnh Thịnh bát niên (năm 1800) thể hiện rõ điều này. Khi Gia Long nắm quyền, địa bạ lập cho Bình Định năm 1815 xét thấy thuộc Thời Hòa là sở hạt của huyện Tuy Viễn. 

BẾN TRƯỜNG TRẦU BÊN BỜ SÔNG CÔN (Nhà nghiên cứu Phan Trường Nghị)

Đất Tây Sơn xưa phân làm 2 vùng Tây Sơn thượng đạo và Tây Sơn hạ đạo, Đại Nam liệt truyện của Quốc sử quán triều Nguyễn cho biết Tây Sơn thượng đạo tức đất giữa người Man ( 上 道 卽 蠻 中 ). Lúc còn buôn bán trầu nguồn, Nguyễn Nhạc lấy trầu trên Tây Sơn thượng nơi đây có An Khê trường, nay là cao nguyên An Khê của tỉnh Gia Lai. Trầu xuôi xuống Tây Sơn hạ đạo chỗ có Bến trường trầu, rồi đưa xuống cảng để lên tàu.

MIẾU THỜ TRÁNG BANG HẦU CHU TÁ AN (Nhà nghiên cứu Phan Trường Nghị)

Đại Nam nhất thống chí bản Duy Tân khắc in năm 1910 chép:

壯邦侯祠在符美縣政會村.神姓朱諱佐安,國初鄉貢,累官勘理壯邦侯.平蠻拓土有功,沒後村人立祠祀之,每遇嗇雨祈禱輒應.本朝明命紹治年間節䝉封贈.

Phiên âm:

Tráng Bang hầu từ tại Phù Mỹ huyện Chánh Hội thôn. Thần tánh Chu húy Tá An, quốc sơ Hương cống, lũy quan Khám lý Tráng Bang hầu. Bình man thác thổ hữu công, một hậu thôn nhân lập từ tự chi, mỗi ngộ sắc vũ kỳ đảo triếp ứng. Bổn triều Minh Mạng Thiệu Trị niên gian tiết mông phong tặng.

TÂY TIẾN LẬP LÀNG (Nhà nghiên cứu Phan Trường Nghị)

Việt Nam mở đất Nam tiến từ thời chúa Nguyễn, nay liền một dải đến mũi Cà Mau. Ít có ai để ý người xưa còn phải tiến về phía Tây, dạt vào dãy Trường Sơn để vỡ hoang ruộng đất mà mưu sinh.

Bình Định thời chúa Nguyễn có đơn vị hành chánh “thuộc”, Thuộc [ 属 ] chỉ hiện diện ở Đàng Trong, không có ở Đàng Ngoài, là những vùng khai phá dọc biển hay ven rừng núi, gồm những nậu, man, ấp, phường… lẻ tẻ chưa hợp thành làng mạc ổn định. 

THỜI TRỊNH NGUYỄN Ở BÌNH ĐỊNH (Nhà nghiên cứu Phan Trường Nghị)

Năm 1558, Nguyễn Hoàng được vua Lê cho vào trấn thủ Thuận Hóa. Năm 1568 trấn thủ Quảng Nam Bùi Tá Hán mất. Năm 1570 Nguyễn Hoàng được kiêm quản luôn Quảng Nam.

Năm 1602 chúa Tiên Nguyễn Hoàng cho đổi phủ Hoài Nhơn làm phủ Quy Nhơn ( 歸仁 ). Quy Nhơn bấy giờ là vùng biên trấn, phía Nam dãy Cù Mông còn là vùng người Man, người Lạo ở, chính quyền chưa có thời giờ kinh lý đến. năm 1578, người Chiêm đã vượt Đại Lãnh ra chiếm lấy thành Hồ, tri huyện Tuy Viễn Lương Văn Chánh phải đưa binh vào bạt phá thành.

SÔNG CÔN THỜI GIA LONG (NNC Phan Thành Nghị)

Sông Côn phát nguyên từ suối Kon ở đâu đó trên KonTum, Vĩnh Thạnh, nên gọi theo ngữ âm người Bahnar là sông Kon. Sông từ Vĩnh Thạnh theo hướng Bắc - Nam chảy xuống gặp hòn Gành ở Hữu Giang xã Bình Khê ngày nay, thì quành qua hướng Tây Nam. Rồi tại cửa khẩu suối Cát Đồng Phó, sông Côn xuôi theo Đông - Đông Nam mà xuống đến Phú Phong, nay là xã Tây Sơn. Nơi đây sông Côn hợp lưu với sông Đá Hàng (sông Kut) trong Hầm Hô chảy ra. Giao thủy của 2 sông ở phía ngoài cầu Phú Phong hiện nay, cầu nằm trên đường 19 bắc qua sông Đá Hàng, có lý trình là 42km+487m.