Việt Nam mở đất Nam tiến từ thời chúa Nguyễn, nay liền một dải đến mũi Cà Mau. Ít có ai để ý người xưa còn phải tiến về phía Tây, dạt vào dãy Trường Sơn để vỡ hoang ruộng đất mà mưu sinh.
Bình Định thời chúa Nguyễn có đơn vị hành chánh “thuộc”, Thuộc [ 属 ] chỉ hiện diện ở Đàng Trong, không có ở Đàng Ngoài, là những vùng khai phá dọc biển hay ven rừng núi, gồm những nậu, man, ấp, phường… lẻ tẻ chưa hợp thành làng mạc ổn định.
Khi đã có chính quyền cơ sở thôn xã một bên, cuộc sống cư dân đã ổn định, thì Thuộc mới chuyển hóa thành Tổng [ 總 ]. Thời chúa Phúc Chú (1725-1738) phủ Quy Nhơn (đất Bình Định) có 13 thuộc. Khi Gia Long lập địa bạ năm 1815, đất Bình Định hình thành có 7 tổng và 6 thuộc, gồm huyện Bồng Sơn 3 tổng, huyện Phù Ly 3 tổng, huyện Tuy Viễn 1 tổng và 6 thuộc. Ở đây thấy được:
1) Vùng núi huyện Bồng Sơn đã ổn định thành Tổng, có đồn bảo lúc Khám lý Chu Tá An thiết lập để bảo vệ cư dân. Triều Đồng Khánh ghi nhận các sở:
+ Sở Chí Đốc: gồm 6 đồn: 2 đồn nay thuộc xã An Lão là Giang Trừng (ở Hưng Nhơn,) và An Lão. 2 đồn nay thuộc xã An Hòa là Long Hòa và Trà Cong. 2 đồn nay thuộc xã Ân Hảo là Núi Chùa (ở Bình Hòa), Khu Sông (ở Cảm Đức).
+ sở Nguồn Trà Vân 8 đồn: 1 đồn biên giới Quảng Ngãi là Bảo Hợp, 4 đồn nay thuộc phường Hoài Nhơn Bắc là Lão Thuộc cùng Đốc Đồn (ở An Đỗ), Cẩn Hậu, Giang Lăng (ở Tường Sơn). 2 đồn nay thuộc Phường Tam Quan là Quắc Giang (ở Thành Sơn), Suối Lạm (ở Tân Bình, trước đây là Tân An xã Hoài Châu). 1 đồn nay thuộc Phường Hoài Nhơn Tây là Vịnh Lư (ở Phú Lương trước đây là Lương Thọ xã Hoài Phú).
+ sở Phủ nha gồm 3 đồn ở Thiết Đĩnh, Đệ Đức, Hội Đức.
2) Huyện Tuy Viễn thời Gia Long vẫn còn đơn vị Thuộc, hệ thống cấp hành chánh là Thuộc, Thôn - Phường, rồi Ấp, không như hệ thống của tổng là Tổng, Xã, Thôn - Phường, rồi Ấp. Bấy giờ thuộc Thời Hòa chỉ lập làng tới Vĩnh Thạnh ngày nay. Địa đầu của thuộc Thời Hòa là 2 ấp: Vĩnh Long [ 永 隆 ] trước đây là thôn Vĩnh Thịnh, nay thuộc xã Vĩnh Thịnh và Định Chiêu Đông [ 定 昭 東 ], trước đây là thôn Định Quang, nay là xã Vĩnh Quang. Xét địa bạ 1815:
+ Âp Định Chiêu Đông của thôn Trường An Tây diện tích điền thổ là 15,8 mẫu. Ấp Vĩnh Long cũng của thôn Trường An Tây điền thổ 40,3 mẫu. Nhưng cả 2 đều không có Dân cư thổ trạch. Nghĩa là chưa có đất ở của cư dân. Giáp ranh lân cận có ấp Tây Sơn Nhứt của thôn Tây Sơn, ấp có tên thời chúa Phúc Tần (1648-1687), bấy giờ điền thổ thời Gia Long là 7,1 mẫu, nhưng không có tư điền tư thổ, mà thổ trạch 4,2 mẫu với quan điền quan thổ 2,9 mẫu. Thổ trạch là trại lính trấn đóng để canh tác 2,9 mẫu quan điền quan thổ. Nghĩa là dân cư ở đây sau khi đổi triều đại phải xiêu dạt các nơi.
Tình hình địa đầu của thuộc Thời Hòa huyện Tuy Viễn triều Gia Long cũng như vùng núi huyện Bồng Sơn cho thấy cư dân Việt lúc bấy giờ chưa mở đất lên tới cao nguyên An Khê.
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét