SÔNG CÔN THỜI GIA LONG (NNC Phan Thành Nghị)

Sông Côn phát nguyên từ suối Kon ở đâu đó trên KonTum, Vĩnh Thạnh, nên gọi theo ngữ âm người Bahnar là sông Kon. Sông từ Vĩnh Thạnh theo hướng Bắc - Nam chảy xuống gặp hòn Gành ở Hữu Giang xã Bình Khê ngày nay, thì quành qua hướng Tây Nam. Rồi tại cửa khẩu suối Cát Đồng Phó, sông Côn xuôi theo Đông - Đông Nam mà xuống đến Phú Phong, nay là xã Tây Sơn. Nơi đây sông Côn hợp lưu với sông Đá Hàng (sông Kut) trong Hầm Hô chảy ra. Giao thủy của 2 sông ở phía ngoài cầu Phú Phong hiện nay, cầu nằm trên đường 19 bắc qua sông Đá Hàng, có lý trình là 42km+487m.

Thời Gia Long, hợp lưu của sông Côn với sông Đá Hàng thì tại bến Đá Hàng (người địa phương Phú Thọ xã Bình Phú nay gọi là bến Đá Giăng). Vì tại đây, đi ngược lên thì đến sông Đồng Phú tức đoạn chảy qua Đồng Phó ngày nay. Hoàng Việt nhất thống dư địa chí xưa chép:

+ 1.903 tầm (khoảng 4km), khởi đầu từ ấp Kiên Mỹ, hai bên đường là dân cư và ruộng vườn xen nhau, đến sông Kiên Mỹ [ 堅羙江 ], sông rộng 40 tầm (khoảng 85m), tục gọi là sông Sung Vông [ 𣑁𥟌江 ], mùa Hè nước cạn khách đi đường có thể xắn quần lội qua, Thu Đông mưa lụt nước đầy nên phải có thuyền mới qua được. Đi lên thì đến sông Đồng Phú [ 仝富江 ], đi xuống thì chảy vào sông Thái Bình [ 太平江 ]”.

Ở đây lưu ý vễ ngữ cảnh: “sông Sung Vông là tục danh của sông Kiên Mỹ”, nhưng hiểu Sung Vông và Kiên Mỹ là 2 sông khác nhau. Sông Sung Vông tức sông Đá Hàng, còn sông Kiên Mỹ tức là sông Côn có chảy qua địa phận làng Kiên Mỹ. Sách xưa chép sông chảy qua địa danh nào, thì lấy địa danh đó mà đặt tên sông. Nghĩa là tại bến Đá Hàng theo dòng ngược lên Đồng Phó thì đi qua làng Kiên Mỹ. Sách chép sông Kiên Mỹ tục gọi sông Sung Vông, vì hiện trạng sông Kiên Mỹ hợp lưu với sông Sung Vông tại dãy Đá Giăng.

Từ đây thấy được đoạn sông từ bến Đá Hàng qua Kiên Mỹ, nó chính là đoạn sông mà truyền thuyết kể là ngày xưa Nguyễn Nhạc đã cho nối hai sông lại với nhau. Phía Kiên Mỹ, trước 1975 ở khúc cầu Vôi chùa Thiên Phước ra sông Côn, có đoạn sông chết nằm phía trên cầu Kiên Mỹ cũ. Có thể đây là đoạn khởi đào qua bến Đá Hàng quãng năm 1790-1791 thời Nguyễn Nhạc.

Như vậy sông Côn thời Gia Long khi xuống tới Kiên Mỹ, nó quành theo đoạn sông đào với hướng Đông Bắc - Tây Nam để hợp lưu với sông Đá Hàng tại dãy Đá Giăng, rồi dọc theo gò Ké xuống Phú Hòa, cùng với suối Đồng Sim đổ ra bến Gỗ mà xuôi xuống An Thái, Đại Bình.

Đoạn sông đào thời Nguyễn Nhạc đã bít dòng chảy từ Kiên Mỹ xuống Thuận Nghĩa, nên từ Kiên Mỹ đi vào nguồn Đồng Hươu, tới 4km mới gặp sông Kiên Mỹ tục gọi là sông Sung Vông, dù rằng sông Sung Vông bấy giờ lại thuộc đất làng Phú Phong như Hoàng Việt nhất thống dư địa chí năm 1806 đã chép.

Đoạn sông đào sau trận lụt năm 1830, ngày nay chỉ còn sót lại từ bến Đá Hàng ra đến cầu Phú Phong, trước 1975 gọi là cầu Đá Hàng. Còn sông Đá Hàng đoạn từ gò Ké chảy xuống Phú Hòa, giờ “Sông kia rày đã nên đồng, Chỗ làm nhà cửa, chỗ trồng ngô khoai”. Dòng chảy cũ của sông Côn từ Phú Lạc xuống Kiên Mỹ bị lệch qua phía làng Trinh Tường, cắt Chơn Tự của Trinh Tường nằm qua phía bờ Bắc.

Sự đổi thay trước cuộc sống vốn dĩ vô thường, tam thập niên vi nhất, thương hải biến vi tang điền. Trong đời người ít nhất cứ 30 năm một lần, là thấy cảnh ruộng dâu biến thành biển xanh, rồi biển xanh hóa thành nương dâu.