Từ xưa tới nay, người làm thơ chọn vần thơ theo cảm tính, thấy thuận tai là được, ít ai quan tâm tìm hiểu có những quy tắc gì chi phối vấn đề này. Cảm tính đó diễn ra như sau: ai cũng thấy trong mỗi chữ tiếng Việt, tức là trong mỗi âm tiết của bài thơ đều có một phần âm.
Chẳng hạn:
1) Các chữ liên, kiên, tiền có phần âm là iên.
2) Các chữ hoạt, thoát, toát có phần âm là oat.
Như vậy phần âm tức là những phần ở phía sau phụ âm đầu, cấu tạo của phần âm là:
Âm đệm ( U hoặc O nếu có)
Nguyên âm (Đơn hoặc đôi, dứt khoát phải có)
Phụ âm cuối (M, N, NG, NH, T, C, P hoặc bán phụ âm O, Ô, I, Y)
Nguyên âm là cốt lõi của vần, vì vậy, tạo vần tức là xác định nguyên âm và phụ âm hay bán phụ âm tiếp theo.
Ta có vần bằng khi các chữ có thanh ngang (không thanh) hoặc thanh huyền như liên và tiền. Ta có vần trắc khi chữ thuộc các thanh còn lại, chẳng hạn má, mạ hay tiết, liệt. Thơ lục bát thường dùng vần bằng như trong truyện Kiều: Trăm năm trong cõi người ta/ Chữ tài chữ mệnh khéo là ghét nhau.
Thơ song thất lục bát (hai câu bảy chữ có vần trắc tiếp theo là hai câu lục bát vần bằng) như trong Chinh phụ ngâm:
Thuở trời đất nổi cơn gió bụi
Khách má hồng nhiều nỗi truân chuyên
Xanh kia thăm thẳm tầng trên
Vì ai gây dựng cho nên nỗi này
Trống Trường Thành lung lay bóng nguyệt,
Khói Cam Tuyền mờ mịt thức mây.
Ta thấy “bụi” và “nổi” cùng vần trắc cũng như “nguyệt” và “mịt”. Trong khi đó “trên” và “nên” cùng vần bằng.
Thông thường, có vần giống nhau không nhất thiết phải có chung một nguyên âm mà có thể đi đôi với một nguyên âm khác theo một quy tắc mà ta cần tìm hiểu ngoài những việc cảm tính như trên. Chẳng hạn, trong Truyện Kiều ta có:
Gia tư nghĩ cũng thường thường bậc trung
Một trai con thứ rốt lòng
Ta thấy nguyên âm “u” có thể đi cùng nguyên âm “o” chung một vần.
Trong các câu:
Vân xem trang trọng khác vời
Khuôn trăng đầy đặn nét ngài nở nang
Ta thấy “ơ” có thể đi với “a” một vần.
Vấn đề này được xem xét một cách hệ thống như sau. Ta xếp các nguyên âm tiếng Việt thành ba cột tuỳ theo vị trí của lưỡi khi phát âm.
Cột đầu là những nguyên âm trước. Cột thứ hai là các nguyên âm giữa. Và cột thứ ba là các nguyên âm sau.
I Ư U
Ê Ơ Ô
IÊ (nguyên âm đôi) ƯƠ (nguyên âm đôi) UÔ (nguyên âm đôi)
E Â (Ơ ngắn) O
A
Các nguyên âm cùng một cột có thể đi cùng nhau tạo nên một vần. Như ta đã thấy thí dụ trên, “u” đi với “o”, “ơ” đi với “a”.
Người ta thường thắc mắc cách gieo vần của câu thơ sau:
Thuyền ai đậu bến Cô Tô
Nửa đêm nghe tiếng chuông chùa Hàn Sơn
Tại sao “ô” lại có thể đi với “ua”. Thực ra viết đúng âm thì “ua” phải viết là “uô”, trong chính tả tiếng Việt, khi “uô” không có phụ âm cuối thì viết ô thành a, chẳng hạn “tuô” viết thành “tua”. Khi có phụ âm cuối thì giữ nguyên, chẳng hạn “tuôn”. Do đó, việc “tô” đi với “chùa” là đúng vần.
Một ví dụ khác:
Rằng: sao trong tiết Thanh Minh
Mà đây hương khói vắng tanh thế mà?
Tại sao “inh” có thể đi với “anh” khi “i và “a” thuộc hai cột khác nhau. Thực ra “a” ở đây là chữ quốc ngữ ghi âm “ê”. Viết theo âm thì chữ “tanh” sẽ là “tenh”. Do đó “i” và “e” chung một vần là đúng.
Một ví dụ khác:
Bốn phương phẳng lặng hai kinh vững vàng
Có nhà viên ngoại họ Vương
Việc “ang” cùng vần với “ương” là đúng vì “a” và “ươ” cùng một cột.
Trong Truyện Kiều ta thấy rất nhiều cách ghép vần như vậy và rõ ràng cảm tính của tác giả tuyệt vời.
Liệu có ngoại lệ nào cho các quy tắc vừa nêu ở trên không?
Bài thơ của Vũ Đình Liên, Ông Đồ, có các câu:
Mỗi năm hoa đào nở
Lại thấy ông đồ già
Bày mực tàu giấy đỏ
Trên phố đông người qua
Tại sao “ơ” lại cùng vần với “o” khi hai nguyên âm này thuộc hai cột khác nhau. Các bạn có ý kiến gì về chuyện này? Riêng tôi, tôi giả định tác giả là một người thời đại mới, chịu ảnh hưởng của chữ quốc ngữ, trong đó “o” và “ơ” về hình thức na ná giống nhau. Ta nhớ lại câu ca dao thời truyền bá chữ quốc ngữ nói về chữ “o” và chữ “ơ” như sau:
O tròn như quả trứng gà:
Ô thì đội nón, Ơ là thêm râu
Có lẽ do hình thức chữ viết mà tác giả gieo vần như vậy. Cũng có thể do ảnh hưởng của thanh điệu. Về việc “ơ” và “ô” cùng vần ta cũng thấy trong ca khúc “Tiếng đàn tôi” của Phạm Duy:
“Mêng mông lả ơi, thuyền về tới bến mê rồi
Khoan khoan hò ơi dặt dìu trong tiếng đàn tôi”
Ở đây ta lại có “ơ” cùng vần với “ô”.
Trong truyện Kiều, tôi cũng thấy có trường hợp ngoại lệ với các câu:
“Ngày xuân con én đưa thoi
Thiều quang chín chục đã ngoài sáu mươi”
Các vần “oi” và “oai” có giống nhau không? Vần ở đây “o” trong “oi” đi với “o” trong “oai” tức là nguyên âm chính đi với âm đệm, kể ra cũng chấp nhận được.
Một câu hỏi đặt ra là liệu có các chữ cùng âm mà có phụ âm cuối khác nhau không. Khảo sát trên các văn bản quen thuộc ta thấy trong Truyện Kiều có hai câu:
“Ngựa xe như nước áo quần như nêm
Ngổn ngang gò đống kéo lên”
Ở đây “êm” đi với “ên” tức là “m” đi với “n”.
Trong Chinh Phụ Ngâm ta có:
“Chàng tuổi trẻ vốn dòng hào kiệt
Xếp bút nghiên theo việc đao cung”
Ở đây “kiệt” cùng vần với “việc” với các phụ âm cuối khác nhau.
Ta có quy tắc chung như sau: các phụ âm cuối được xếp thành hai nhóm
Nhóm 1 là những phụ âm mũi: M, N, NG, NH
NG (Ngờ) có phiên âm quốc tế là /ŋ/
NH (Nhờ) có phiên âm quốc tế là /ɳ/
Nhóm 2 là những phụ âm tắc: T, C, P
Các phụ âm trong từng nhóm tạo ra những chữ có vần giống nhau với các nguyên âm giống nhau hoặc tương tự cùng cột.
Trong các thể thơ truyền thống như thơ lục bát, song thất lục bát, thất ngôn bát cú,… ta hiếm khi gặp những từ cùng âm mà phụ âm cuối khác nhau. Ngược lại, trong các thể thơ mới hay thơ tự do, tượng trưng, siêu thực thì hiện tượng này xảy ra khá nhiều. Bởi lẽ, với các thể thơ mới hay thơ tự do, tác giả tự cho mình có thể sáng tạo ra vần mà mình thích, thậm chí tạo ra những chữ mà không ai hiểu.
Trong một bài thơ của Chế Lan Viên có tên « A và H » ta thấy có những chữ cùng vần như sau :
« rắc » - « hát »
« đêm » - « anh »
« quốc » - « đất »
Để minh hoạ hiện tượng tạo vần có phụ âm cuối khác nhau, tôi làm hai bài thơ, chỉ chú ý đến mặt kỹ thuật, không nghĩ gì đến nội dung.
Bài 1
Phúc đời
Phúc đời để lại chốn trần gian
Đâu phải hư danh với phẩm hàm
Mà chính cõi lòng luôn khoáng đạt
Không màng gì đến cảnh giàu sang
Bài 2
Khúc hát đồi sim
Giữa đồi sim vang lên tiếng hát
Khúc dạo đầu rì rào tiếng thác
Rồi nhịp nhàng bay bổng du dương
Nghe như tiếng đưa tình ấm áp
Những quy tắc trên đây do tôi nghĩ ra, chắc có nhiều khiếm khuyết. Mong được quý bạn chân thành góp ý.
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét