“CÁI” TRONG ĐỊA DANH NAM BỘ NGHĨA LÀ GÌ? (Nhà nghiên cứu Nguyễn Thanh Lợi)

Trong bài “Tên cỏ cây hoa lá Sài Gòn xưa vẫn mãi còn” trên báo Tuổi trẻ hôm nay (12/4/2025), Phúc Tiến viết:”Một điều đáng chú ý trong vốn từ vựng địa danh vẫn có một số từ ngữ nguyên gốc từ miền Bắc, miền Trung. Tiêu biểu là địa danh Cái để chỉ sông rạch lớn hay sông rạch chính, như rạch Cái Cùng (Cần Giờ), rạch Cái Đước (Cần Giờ), sông Cái Mép (ranh giới xã Thạnh An, Cần Giờ và xã Phước Hòa, Bà Rịa – Vũng Tàu) và rạch Cái Tắc (Bình Chánh)”.

Điều này thực sự đã gây ngộ nhận cho bạn đọc.

Có lẽ Phúc Tiến đã nhầm lẫn từ cách giải thích nghĩa của từ “cái” trong “Đại Nam quấc âm tự vị” (1895) của Huỳnh Tịnh Của là: “lớn hơn, cả thể”; “sông cái” là “sông lớn, sông mẹ”. Hay trong “Từ điển phương ngữ Nam Bộ” (2014) của Bùi Thanh Kiên cho “cái” là: “to lớn hoặc giữ vai trò trọng yếu”, ví dụ cột cái, cửa cái, đường cái, ngón cái, rễ cái...; sông cái là “sông lớn, nơi các sông chảy vào” (tập 1, tr.238). Để nhà nghiên cứu này cho rằng nghĩa của “cái” là “để chỉ sông rạch lớn hay sông rạch chính” như trong bài báo.

Từ “cái” trong tiếng Việt có nhiều nghĩa, nghĩa phổ biến là “to lớn, chính yếu, quan trọng…”.

Đúng là một số con sông lớn ở miền Trung, vốn chảy qua các phủ lỵ thời Nguyễn thường được gọi là “sông Cái” như sông Cái ở thị xã Ninh Hòa, sông Cái ở thành phố Nha Trang (Khánh Hòa)… Nghĩa của từ “cái” trong những địa danh này có nghĩa là “con sông lớn”.

Nhưng ở Nam Bộ lại khác, từ “cái” là từ cổ, gốc Nam Á, còn để chỉ “sông, rạch”, bởi thế mà ở đây có rất nhiều thành tố “cái” xuất hiện trong địa danh, từ danh từ chung thành danh từ riêng (địa danh).

Theo Lê Trung Hoa trong bài “Tìm hiểu ý nghĩa và nguồn gốc thành tố chung “cái” trong địa danh Nam Bộ” (Tìm hiểu nguồn gốc địa danh Nam Bộ và tiếng Việt văn học, Nxb Khoa học xã hội, 2005), ở Nam Bộ có ít nhất 160 địa danh mang thành tố chung CÁI ở đầu.

Sông Cái là ngọn rạch Sanh Đôi và Bà Chiêm (Tây Ninh). Sông Cái là một nhánh của sông Đồng Nai đến cầu Rạch Cát (phường Hiệp Hòa, tp. Biên Hòa, Đồng Nai).

Cái Da là rạch ở làng Hương Lễ (Bến Tre). Cái Bè Cạn là tên một con sông nhánh ở Tiền Giang. Cái Lớn là con sông từ cửa Rạch Giá chảy vô tỉnh này rồi chia thành nhiều rạch nhỏ.

Rạch Cái Dầm nối từ nhánh sông Hậu đến bến đò Thị Đam, xã Bình Thạnh Đông, huyện Phú Tân (An Giang).

Những con sông hay rạch này đâu phải là “sông rạch lớn hay sông rạch chính”.

Trong sách Đồng bằng sông Cửu Long hay văn minh miệt vườn, Sơn Nam viết: ”Mấy con rạch từ sông cái chảy vào ruộng thường mang tiếng Cái đứng đầu: Cái Sắn, Cái Bè, Cái Thia, Cái Mơn…”.

Thêm nữa, Trương Vĩnh Ký từ cuối thế kỷ XIX đã lập bảng đối chiếu các địa danh Việt và Khmer, thì thành tố “cái” tương ứng với “prêk”, nghĩa là “con rạch”:

Cái Cát – Prêk (rạch Cát)

Cái Cối – Prêk Thbal (rạch Cối Xay)

Cái Chanh – Prêk Kroc (rạch Chanh)

Cái Muối – Prêk Ambil (rạch Muối)…

Số lượng địa danh có thành tố “cái” ở miền Bắc và miền Trung rất ít, nên không thể cho là “cái” xuất phát từ “nguyên gốc từ miền Bắc, miền Trung” như Phúc Tiến viết. Đây là một nhận xét võ đoán, không có cơ sở.

Viết lách cần có cơ sở khi đưa ra những nhận xét, còn cứ nói bừa như vậy thì rất nguy hại cho người đọc!