Tóm tắt: Trong số các lễ hội thuộc tín ngưỡng dân gian của đồng bào dân tộc Chăm Ninh Thuận còn tồn tại đến ngày hôm nay thì Rija Nưgar hay Raja Nagar (Bài viết dùng tên gọi Rija Nưgar, còn gọi là Lễ hội Múa Tống ôn đầu năm) là một lễ hội mang nhiều giá trị truyền thống tốt đẹp của đồng bào dân tộc Chăm, được bảo tồn phát huy và phát triển, thu hút nhiều người dân và du khách đến tham gia…
Từ khóa: Rija Nưgar, Raja Nagar, Tín ngưỡng, tôn giáo Chăm.
1. Một số đặc điểm tình hình vùng đồng bào dân tộc Chăm Ninh Thuận
Đồng bào dân tộc Chăm ở Ninh Thuận trên 70.000 người, chiếm 12% dân số toàn tỉnh, sống tập trung chủ yếu ở vùng đồng bằng, xen kẽ với các dân tộc anh em (Kinh, Raglai, Cơ Ho, Hoa) ở 22 làng (35 thôn, khu phố) thuộc 13 xã, thị trấn của 5 huyện và 1 thành phố, trong đó, tập trung đông nhất ở huyện Ninh Phước. Ngoài tín ngưỡng dân gian truyền thống, đồng bào theo ba tôn giáo chính: Đạo Bàlamôn (Ảnh hưởng Ấn Độ giáo, dân số trên 48 ngàn người), Hồi giáo Bàni (Ảnh hưởng Hồi giáo, trên 28 ngàn người) và Islam (hay Hồi giáo - Bài viết dùng tên gọi Hồi giáo, dân số gần 3 ngàn người); một số ít theo Công giáo và Tin Lành…[1].
Trải qua các cuộc kháng chiến chống giặc ngoại xâm để bảo vệ Tổ quốc; đồng bào Chăm luôn đoàn kết với các dân tộc anh em trong tỉnh, đóng góp sức người, sức của cho sự nghiệp giải phóng dân tộc, thống nhất đất nước. Sau năm 1975, dưới sự lãnh đạo của Đảng và Nhà nước cùng với sự lãnh đạo, chỉ đạo của các cấp ủy, chính quyền, Mặt trận Tổ quốc, các tổ chức chính trị - xã hội, các đơn vị lực lượng vũ trang; các cơ quan, đơn vị từ Trung ương đến địa phương cùng với sự đoàn kết, tự nỗ lực phấn đấu vươn lên của đồng bào Chăm; đến nay, kinh tế - xã hội vùng đồng bào Chăm phát triển khá rõ nét. Đời sống của đại đa số người dân được cải thiện rõ rệt. Chính sách đối với dân tộc Chăm được thực hiện khá tốt. An ninh chính trị và trật tự an toàn xã hội được giữ vững. Đồng bào luôn tin tưởng vào sự lãnh đạo của Đảng và Nhà nước.
2. Rija Nưgar của đồng bào Chăm Ninh Thuận
Rija Nưgar là tên gọi theo tiếng Chăm, là một Lễ hội Múa diễn ra vào các ngày thứ năm và thứ sáu, thượng tuần trăng, tháng một hàng năm theo lịch của đồng bào Chăm (Sakawi Ahiêr), nằm trong khoảng tháng 4 dương lịch. Đây là thời điểm mới gieo trồng, thời tiết thường nắng nóng, khô hạn nên người Chăm thường tổ chức Rija Nưgar để cầu cho mưa thuận, gió hòa, mùa màng bội thu, dân làng khỏe mạnh, ấm no, hạnh phúc…
So với các lễ hội thuộc tín ngưỡng dân gian của đồng bào Chăm còn tồn tại đến ngày hôm nay thì đây là lễ hội được diễn ra liên tục, đầy đủ các nghi thức, ở hầu hết các làng của đồng bào Chăm; có ý nghĩa đưa tiễn những điều xui xẻo, bệnh tật, bão lụt, hạn hán, mất mùa, đói nghèo, bất hạnh trong năm cũ; đồng thời, cầu mong những điều tốt đẹp trong năm mới như mưa thuận, gió hoà, mùa màng bội thu, dân làng khoẻ mạnh, ấm no, hạnh phúc… Nhiều người tin rằng, khi tham dự lễ hội và cúng lễ thì năm đó, bản thân và gia đình sẽ có thêm niềm tin, gặp nhiều may mắn và an lành trong cuộc sống…
Lễ vật dùng để cúng trong Rija Nưgar gồm những sản phẩm của nông nghiệp như: con dê, con gà, cơm, canh, rượu, trứng, trầu, cau, trái cây… Ngoài ra, còn có lửa và nước. Nhạc cụ gồm có trống Ginăng, trống Baranưng và kèn Saranai. Các vị thần được kêu cầu cúng tế gồm các vị nhiên thần (Thần Mưa, Thần Gió, Thần Nước, Thần Lửa, Thần Mặt Trời, Thần Mặt Trăng, Thần Đất, Thần Núi, Thần Biển…); các vị vua có công với nước, với dân tộc được thần thánh hoá (Pô Nưgar, Pô Klong Girai, Pô Rômê, Pô Tang Hauk, Pô Riyak, Pô Patao Binthuer, Pô Bhum); các vị thần trong Bàlamôn giáo (Thần Brahma, Thần Shiva, Thần Vishnu) và Thượng đế Alla trong đạo Hồi…
Chức sắc thực hiện cúng lễ trong Rija Nưgar gồm ông Maduen hay Mưduen (Bài viết dùng tên gọi Mưduen - Thầy vỗ trống), ông Ka-ing (thầy bóng - người thực hiện múa đạp lửa trong Rija Nưgar), Muk Pajau (Bà bóng), nghệ nhân đánh trống Ginăng và nghệ nhân thổi kèn Saranai. Ở các làng Chăm Hồi giáo Bàni còn có thêm Pô Acar (chức sắc của Hồi giáo Bàni).
Nét độc đáo nhất trong Rija Nưgar là nghi thức múa đạp lửa do ông Ka-ing thực hiện và đưa tiễn Salih (gọi là hình nhân thế mạng) đến ngã ba đường hoặc để trên bè làm bằng gỗ thả cho trôi theo dòng sông hay con mương gần nơi tổ chức lễ hội. Về nghi thức múa đạp lửa: Trong ngày tổ chức lễ hội, những người tham gia lễ hội dùng củi đốt cháy trước rạp; khi ông Mưduen hát xướng bài cúng lễ đến vị thần nào thì ông Ka-ing vừa múa vừa cầm roi quất xung quanh với các điệu múa tượng trưng cho từng vị thần và đạp đống lửa đang cháy trước cửa rạp đến khi lửa tắt trong tiếng cầu khấn và reo hò của những người tham dự lễ hội để cầu mong sức khỏe, bình an, sản xuất được mùa, kinh doanh phát đạt, công việc thuận lợi, gia đình ấm no, hạnh phúc. Lúc đạp lửa, ông Ka-ing như người thôi miên, không còn thấy đau. Khi lửa tắt thì bàn chân của ông Ka-ing cũng không thấy bỏng, đây là điều kỳ diệu. Nếu năm nào, ông Ka-ing đạp tắt đống lửa trước rạp thì người dân tin rằng, năm đó mưa thuận, gió hoà, mùa màng bội thu, dân làng khoẻ mạnh, ấm no, hạnh phúc. Nếu ông Ka-ing đạp không tắt đống lửa, thì năm đó, theo dân làng; trời sẽ hạn hán, mất mùa, bệnh tật, đói kém...
Ngoài ra, trong lúc ông Ka-ing múa đạp lửa, những người dự lễ đều cầu nguyện để thần linh ban phát những điều tốt lành cho dân làng. Theo quan niệm của người dân, khi dân làng vi phạm những điều kiêng kỵ thì thần linh sẽ trừng phạt cả cộng đồng. Muốn tránh được tai ương, dân làng phải cúng lễ tạ lỗi với thần và hứa sẽ không bao giờ tái phạm nữa thì thần mới ban cho mưa thuận, gió hòa, sức khỏe dồi dào, mùa màng bội thu, cuộc sống vui tươi, đầm ấm… Về nghi thức đưa tiễn Salih: Khi chuẩn bị kết thúc buổi lễ, những người tham dự lễ hội đưa Salih (thường gọi là hình nhân thế mạng, được nặn từ bột gạo thành hình người gồm hai người đàn ông và hai người đàn bà), sau đó, ông Ka-ing để hình nhân lên một cái tra (làm bằng gỗ) thả cho trôi theo dòng sông. Hình nhân sẽ thay mặt dân làng mang đi những điều xấu xa, đói nghèo, bất hạnh trong năm cũ; đồng thời, cầu xin mưa thuận, gió hoà, dân làng khoẻ mạnh, ấm no trong năm mới. Khi hình nhân được thả cho trôi đi là lúc Rija Nưgar kết thúc.
3. Tạm kết
Hiện nay, hầu hết các làng của người Chăm (Cả Chăm Bàlamôn và Chăm Hồi giáo Bàni) đều tổ chức Rija Nưgar. Tuy một vài nghi thức có khác nhau giữa các làng trong quá trình thực hiện nghi lễ, nhưng sự khác đó không đáng kể, về cơ bản vẫn giống nhau. Ở làng Bỉnh Nghĩa (Xã Bắc Sơn, huyện Thuận Bắc), ngoài các nghi thức cơ bản giống như các làng khác, còn có thêm nghi thức hát đối đáp và múa phồn thực, thể hiện sự sinh sôi, nảy nở của vạn vật. Làng Như Bình (Xã Phước Thái, huyện Ninh Phước), ngoài nghi lễ chung của làng thì buổi sáng của ngày đầu diễn ra lễ hội, hầu hết các hộ gia đình đều nấu xôi, chè, làm con gà hoặc con dê để cúng, tùy vào điều kiện của mỗi gia đình. Hoặc những gia đình nào trước đây có cầu xin may mắn, khi đạt được thì họ sẽ cúng để đền đáp cho các vị thần đã phù hộ cho họ; đồng thời, cầu mong cho bản thân và gia đình trong năm mới ai cũng khoẻ mạnh và gặp nhiều điều tốt đẹp trong cuộc sống.
Rija Nưgar là một lễ hội thuộc tín ngưỡng dân gian, mang tính cộng đồng làng của người Chăm. Nghi lễ đơn giản, không rườm rà, ít tốn kém. Chi phí cho nghi lễ do dân làng đóng góp. Trước khi tổ chức lễ hội, các chức sắc thông qua ông trưởng thôn mời các vị già làng, nhân sĩ, trí thức, trưởng tộc họ, người có uy tín và đại diện các hộ gia đình đến để trao đổi, bàn bạc, thống nhất. Đây là nghi lễ mang tính cộng đồng, nhưng mỗi làng tự đứng ra tổ chức trong phạm vi của làng mình. Nơi tổ chức thường tại nhà làng hoặc trụ sở của thôn hay trụ sở của hợp tác xã.
Trước đây, Rija Nưgar chỉ thiên về phần lễ; tham gia lễ hội chỉ có chức sắc, già làng, trưởng các tộc họ và những người có nhiệm vụ thực hiện cúng lễ. Ngày nay, thêm phần hội, có đủ các thành phần, làm cho lễ hội càng thêm nhộn nhịp, vui tươi, đầm ấm… Nhiều làng còn tổ chức văn nghệ, thể thao và ẩm thực, mời du khách và những đứa con của làng là cán bộ, công chức, doanh nhân, những người đi làm ăn xa, về đóng góp tấm lòng vàng để giúp đỡ các hộ gia đình nghèo, người già neo đơn, trẻ mồ côi không nơi nương tựa, giúp họ có nghị lực vượt quá khó khăn trong cuộc sống… Sau lễ hội, khách mời được thưởng thức những món ăn đặc trưng của đồng bào Chăm, đơn giản nhưng đậm đà, khó quên…
Nếu như Lễ hội Katê có ý nghĩa như ngày tết của người Chăm Bàlamôn, Lễ hội Ramưwan có ý nghĩa như ngày tết của người Chăm Hồi giáo Bàni thì theo nhiều người Chăm; Rija Nưgar, trước đây và hiện nay có ý nghĩa như ngày Tết của cả cộng đồng người Chăm, giống như Tết Nguyên đán hàng năm. Qua nghi lễ, tình đoàn kết gia đình, dòng họ, làng xóm được củng cố thêm. Bởi trong ngày diễn ra nghi lễ, người dân trong làng, nhất là các cụ già, phụ nữ đều tập trung tại nơi tổ chức nghi lễ. Họ cúng lễ thành tâm và có niềm tin sâu sắc vào các thần linh để các thần phù hộ cho bản thân, gia đình và bà con làng xóm. Mọi người cùng chúc cho nhau trong năm mới gặp nhiều may mắn, tốt lành và hạnh phúc trong cuộc sống.
Rija Nưgar là một lễ hội mang nhiều giá trị truyền thống tốt đẹp của đồng bào Chăm cần được giữ gìn, phát huy và phát triển nhằm góp phần làm phong phú nền văn hoá các dân tộc trong cộng đồng các dân tộc ở Việt Nam./.
Tài liệu tham khảo
SÁCH, TẠP CHÍ:
1. Phan Xuân Biên chủ biên, Phan An, Phan Văn Dốp (1991), Văn hóa Chăm, Nxb. Khoa học xã hội, Tp. Hồ Chí Minh.
2. Đổng Văn Dinh (2023), Một số vấn đề về công tác văn hoá - dân tộc - tôn giáo ở tỉnh Ninh Thuận, Nxb. Thanh niên, Tp. Hồ Chí Minh.
3. Đảng Cộng sản Việt Nam (1995), Một số văn kiện của Đảng về công tác quần chúng (1976-1994), Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội.
4. Hội đồng Dân tộc của Quốc Hội khoá X (2000), Chính sách và pháp luật của Đảng, Nhà nước về Dân tộc, Nxb. Văn hoá dân tộc.
5. Bùi Đức Hùng, Phan Quốc Anh, Võ Công Nguyện, Phú Văn Hẳn (2015), 40 năm nghiên cứu văn hóa Chăm, Nxb. Văn hóa dân tộc, Hà Nội.
6. Phan Đăng Nhật (2003), Luật tục Chăm và Luật tục Raglai, Nxb. Văn hoá dân tộc, Hà Nội.
7. Lương Ninh (2004), Lịch sử Vương quốc Champa, Nxb. Đại học Quốc gia, Hà Nội.
8. Trương Văn Món (2024), Văn hóa - Lịch sử Champa, Nxb. Đại học Quốc gia Tp. Hồ Chí Minh.
9. Sakaya (2003), Lễ hội của người Chăm, Nxb. Văn hoá dân tộc, Hà Nội.
10. Sakaya (2013), Tiếp cận một số vấn đề văn hóa Champa, Nxb. Tri thức, Tp. Hồ Chí Minh.
11. Chu Văn Tuấn (2023), 16 tôn giáo ở Việt Nam hiện nay từ góc nhìn tôn giáo học, Nxb. Khoa học xã hội.
12. Đặng Nghiêm Vạn (2003), Lý luận tôn giáo và tình hình tôn giáo ở Việt Nam, Nxb. Chính trị Quốc gia, Hà Nội.
13. Đặng Nghiêm Vạn (1998), Về tín ngưỡng, tôn giáo Việt Nam hiện nay, Nxb. Khoa học xã hội, Hà Nội.
14. Viện Khoa học xã hội Thành phố Hồ Chí Minh và Ủy ban nhân dân tỉnh Thuận Hải (1989), Người Chăm ở Thuận Hải, Sở Văn hoá Thông tin Thuận Hải.
15. Nguyễn Thanh Xuân (2005), Một số tôn giáo ở Việt Nam, Hà Nội.
HIẾN PHÁP, PHÁP LUẬT, NGHỊ QUYẾT
16. Hiến pháp nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam (2016), Nxb. Chính trị Quốc gia Sự thật, Hà Nội.
17. Luật Tín ngưỡng, tôn giáo, số 02/2016/QH14, ngày 18/11/2016.
18. Đảng Cộng sản Việt Nam (2001), Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ IX, Nxb. Chính trị Quốc gia, Hà Nội.
19. Đảng Cộng Sản Việt Nam (2006), Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ X, Nxb. Chính trị Quốc gia Sự Thật, Hà Nội.
20. Đảng Cộng Sản Việt Nam (2011), Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XI, Nxb. Chính trị Quốc gia Sự Thật, Hà Nội.
21. Đảng Cộng Sản Việt Nam (2016), Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XII, Nxb. Chính trị Quốc gia Sự Thật, Hà Nội.
22. Đảng Cộng sản Việt Nam (2021), Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ lần thứ XIII, Tập 1 và 2, Hà Nội.
23. Đảng Cộng sản Việt Nam (2003), Nghị quyết Hội nghị lần thứ bảy Ban Chấp hành Trung ương khoá IX, Nxb. Chính trị Quốc gia, Hà Nội.
24. Chỉ thị số 121-CT/TW, ngày 26/10/1981 của Ban Bí thư Trung ương Đảng “Về công tác đối với đồng bào Chăm”.
25. Chỉ thị số 06/2004/CT-TTg, ngày 18/02/2004 của Thủ tướng Chính phủ “về tiếp tục đẩy mạnh phát triển kinh tế - xã hội, bảo đảm an ninh - trật tự đối với vùng đồng bào Chăm trong tình hình mới”.
26. Thông tri số 03-TT/TW, ngày 17/10/1991 của Ban Bí thư Trung ương Đảng “Về công tác đối với đồng bào Chăm”.
BÁO CÁO
27. Ban Dân tộc Trung ương (2004), Báo cáo tổng kết Thông tri 03 “Về công tác đối với đồng bào Chăm”.
28. Sở Nội vụ, Báo cáo số 2048/BC-SNV, ngày 28/8/2015 về tổng kết 10 năm thực hiện Chỉ thị 06/2004/CT-TTg ngày 18/02/2004 của Thủ tướng Chính phủ “về tiếp tục đẩy mạnh phát triển kinh tế - xã hội, bảo đảm an ninh - trật tự đối với vùng đồng bào Chăm trong tình hình mới”.
29. Tỉnh uỷ Ninh Thuận, Báo cáo số 177-BC/TU, ngày 09/8/2013 về tổng kết 20 năm thực hiện Thông tri số 03-TT/TW, ngày 17/10/1991 của Ban Bí thư Trung ương Đảng “Về công tác đối với đồng bào Chăm”.
30. Tỉnh ủy Ninh Thuận, Báo cáo số 314-BC/TU, ngày 26/4/2019, về tổng kết 15 năm thực hiện Nghị quyết số 24 - NQ/TW, ngày 12/3/2003 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa IX “Về công tác dân tộc”.
31. Tỉnh ủy Ninh Thuận, Báo cáo số 04-BC/TU, ngày 02/11/2020, về kết quả 05 năm thực hiện Chỉ thị số 49-CT/TW, ngày 20/10/2015 của Ban Bí thư Trung ương Đảng “Về tăng cường và đổi mới công tác dân vận của Đảng ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số”.
32. Tỉnh ủy Ninh Thuận, Báo cáo số 252-BC/TU, ngày 05/12/2022 về kết quả 05 năm thực hiện Chỉ thị số 18-CT/TW, ngày 10/01/2018 của Bộ Chính trị “Về tiếp tục thực hiện Nghị quyết số 25-NQ/TW, ngày 12/3/2003 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng (khóa IX) về công tác tôn giáo trong tình hình mới”.
33. Tỉnh ủy Thuận Hải (1990), Báo cáo tổng kết Chỉ thị 121 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng “Về công tác đối với đồng bào Chăm”.
34. Ủy ban nhân dân tỉnh Ninh Thuận (2012), Báo cáo tổng kết thực hiện Chỉ thị số 06/2004/CT-TTg, ngày 18/02/2004 của Thủ tướng Chính phủ “về tiếp tục đẩy mạnh phát triển kinh tế - xã hội, bảo đảm an ninh - trật tự đối với vùng đồng bào Chăm trong tình hình mới”.
35. Ủy ban nhân dân tỉnh Ninh Thuận, Báo cáo số 364/BC-UBND, ngày 26/12/2023 về kết quả công tác dân tộc năm 2023, phương hướng, nhiệm vụ 2024.
[1] Tỉnh ủy Ninh Thuận, Báo cáo số 252-BC/TU, ngày 05/12/2022.
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét