Từ thời Thiệu Trị đã có chỉ dụ hễ trong tổng nào mà làng có số đinh (trai tráng thuộc lứa tuổi đóng thuế thân, tuyển lính), số điền (ruộng canh tác) nhiều nhất thì lấy tên làng đó đặt tên tổng. Đại Nam Thực Lục của Quốc sử quán triều Nguyễn chép vào tháng 5 năm 1841:
+ Tỉnh Bình Định tâu rằng: “Địa thế trong hạt tỉnh ấy xa rộng, dân cư lẻ tẻ. Xin tùy theo những nơi nào gần liền với nhau, đặt thêm tên tổng (như huyện Tuy Viễn có 2 tổng, thì chia làm 4 tổng, huyện Phù Mỹ có 3 tổng thì chia làm 4 tổng, huyện Bồng Sơn có 4 tổng thì chia làm 5 tổng); chọn trong tổng, thôn nào đinh điền nhiều hơn, cho đứng đầu một tổng. (Tr 120 TL tập VI).
Vua Thiệu Trị đã kế thừa cải cách hành chánh của Minh Mạng đáp ứng tình hình phát sinh tráng đinh, nẩy nở điền thổ thời bấy giờ. Lại thêm Phú Yên đã được đặt làm Đạo của Bình Định từ năm 1853, Bình Định có thêm 7.651 nhân đinh (Tr 77 NTC tập III), cho nên việc sáp nhập tách chia làng xã, đổi tên của tổng là điều phải xảy ra. Đạo Phú Yên đến năm 1876 phục hồi làm tỉnh, nhưng đặt dưới sự thống thuộc của Tổng đốc Bình Phú (Bình Định và Phú Yên).
Năm 1890 tỉnh Phú Yên sáp nhập vào Bình Định, nhưng đến 1899 lại tách ra. Sang năm 1913 cải là Đại lý Sông Cầu, đặt dưới sự cai quản của Công sứ Bình Định. Đến năm 1921 Toàn quyền Đông Dương ra Nghị định lập lại tỉnh Phú Yên, đơn vị hành chánh tỉnh Phú Yên mới được giữ cho đến ngày hôm nay.
Sau triều đại Đồng Khánh, chưa thấy sử liệu nào xác định thôn Đa Lộc tồn tại ở Tuy Phước cũng như biểu hiện sự tách chia hay sáp nhập, thay đổi địa giới của nó. Nhưng dựa theo trích dẫn từ Niên Giám Đông Dương trong Nghiên Cứu Địa Bạ Tỉnh Bình Định của Nguyễn Đình Đầu, thấy số thôn của tổng Dương An năm 1910 chỉ có 43 (tr130 Tập I) so với Đồng Khánh Địa Dư Chí trước đó liệt kê tổng nầy là 44 thôn. Nghiệm ra rằng diên cách địa lý của thôn Đa Lộc biến đổi trong quãng từ năm 1899 – 1910, có thể thôn Đa Lộc đã cắt chuyển cho tỉnh Phú Yên.
Quả đúng như vậy. Không rõ ranh giới giữa Bình Định và Phú Yên được vẽ lại vào lúc nào. Nhưng nếu căn cứ các bản đồ theo phép chiếu UTM thời VNCH, thì thấy thôn Đa Lộc nằm phía tỉnh Phú Yên. Đa Lộc ngày nay là xã miền núi của huyện Đồng Xuân.
Làng Đa Lộc dựng lập vào đời Minh Mạng. Nhưng trước xưa gọi là xứ Đất cày, là bãi chiến trường đẫm máu giữa quân Tây Sơn với quân Gia Định trong trận chiến Gió mùa của những năm 1793 – 1800. Bộ binh của quân Nam tiến đánh Bình Định thường theo hai ngả, ngả đường Thiên lý vượt Cù Mông và ngả từ La Hai đánh bảo Thị Dã xứ Đất Cày để vượt qua Vân Canh.
Cù Lao Xanh của Phú Yên được sáp nhập vào Bình Định từ thời Minh Mạng. Đa Lộc của Bình Định lại cắt cho Phú Yên khoảng đầu thế kỷ XX. Ngày xưa Phú Yên và Bình Định từng gắn kết nhau, vốn từ lâu đã có câu ca:
Anh về Bình Định thăm cha
Phú Yên thăm mẹ, Khánh Hòa thăm em.
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét