Tóm tắt: Năm 1971, bộ phim tài liệu Những người săn thú trên núi Đăk Sao do NSND Trần Thế Dân biên kịch và đạo diễn đã mang vinh dự về cho điện ảnh tài liệu Việt Nam: phim đoạt Huy chương Vàng tại Liên hoan phim Quốc tế Mát-xơ-cơ-va. Sau đó, phim tiếp tục đoạt Bông sen vàng Giải thưởng Liên hoan phim Việt Nam lần 2 (giai đoạn 1969 - 1972). Góp phần cho sự thành công của bộ phim này là những hình ảnh chân thực, sống động của nhà quay phim Kpa Y Van, nguyên là phóng viên quay phim chiến trường công tác tại Điện ảnh Khu V những năm chống Mỹ cứu nước...
Từ khóa: Điện ảnh Khu V, Tuyên huấn Khu V, NSND Trần Thế Dân, nhà quay phim Kpa Y Van, Ma Cường, những người săn thú trên núi Đăk Sao, người quay phim trên núi Đak Sao...
Văn hóa các dân tộc miền núi tỉnh Quảng Ngãi nói riêng, các tỉnh Nam Trung Bộ nói chung vô cùng phong phú, đa sắc màu và là di sản to lớn cho sự phát triển bền vững. Trong đó, có di sản văn hóa vật thể, phi vật thể của cộng đồng người Êđê, những người con của buôn làng Êđê có nhiều đóng góp trong hai cuộc kháng chiến giữ nước cũng như công cuộc, xây dựng đất nước hiện nay. Tham luận sau đây giới thiệu về một chân dung như thế, ông là nhà quay phim Kpa Y Van, đã có nhiều đóng góp cho công tác Tuyên huấn Khu V nói chung, lĩnh vực điện ảnh nói riêng.
Như con chim về núi, sau ngày quê hương giải phóng, nhà quay phim Kpa Y Van trở về miền núi công tác rồi nghỉ hưu ở buôn làng với đồng bào Êđê tại xã Cà Lúi, huyện Sơn Hòa, tỉnh Phú Yên. Nhưng nỗi nhớ nghề, nhớ đồng nghiệp luôn như một ám ảnh trong ông. Hễ mỗi lần gặp anh em làm truyền hình, điện ảnh đến thăm, ông như sống lại một thời vào sinh ra tử để có được những thước phim tư liệu quý giá cho lịch sử điện ảnh tài liệu Việt Nam.
Năm 1971, bộ phim tài liệu Những người săn thú trên núi Đăk Sao do NSND Trần Thế Dân biên kịch và đạo diễn đã mang vinh dự về cho điện ảnh tài liệu Việt Nam: phim đoạt Huy chương vàng tại Liên hoan phim Quốc tế Mát-xơ-cơ-va. Sau đó, phim tiếp tục đoạt Bông sen vàng Giải thưởng Liên hoan phim Việt Nam lần 2 (giai đoạn 1969 - 1972). Góp phần cho sự thành công của bộ phim này là những hình ảnh chân thực, sống động của nhà quay phim Kpa Y Van, nguyên là phóng viên quay phim chiến trường công tác tại Điện ảnh Khu V những năm chống Mỹ cứu nước...
Có một vùng đất mà mấy chục năm qua, Kpa Y Van luôn đau đáu một lần được trở lại. Đó là huyện 40 trong kháng chiến, bây giờ là huyện Tu Mơ Rông, tỉnh Kon Tum. Đó là nơi mà ông cùng NSND Trần Thế Dân làm nên bộ phim tài liệu Những người săn thú trên núi Đak Sao.
Cơ duyên để Y Van cùng NSND Trần Thế Dân làm bộ phim Những người săn thú trên núi Đăk Sao là trong một lần dự Đại hội chiến sĩ thi đua tại Kon Tum, hai ông nghe được câu chuyện về tổ du kích A Cứu bắn rơi máy bay Mỹ bằng súng trường. Thế là Y Van cùng NSND Trần Thế Dân đến cho bằng được Đăk Sao để gặp gỡ những con người làm nên huyền thoại ấy...
A Ging, người Xơđăng là cựu thành viên của tổ du kích A Cứu. Năm 1969, ông là người đầu tiên bắn rơi máy bay trực thăng của giặc bằng súng trường, được phong tặng danh hiệu và hai lần nhận phần thưởng cao quý Huân chương Chiến công hạng Ba.
Tu Mơ Rông là vùng thượng nguồn sông Ba, con sông lớn nhất miền Trung với núi non điệp trùng, dốc cao, thác sâu. Vượt qua nhiều dốc núi dựng đứng, suốt hành trình tiếp cận hiện trường làm phim, lúc nào NSND Trần Thế Dân cũng có cảm giác Y Van đang đạp trên đầu mình mới có thể tiến lên được nơi tổ du kích A Cứu đóng quân.
Từ sáng sớm đến 3 - 4 giờ chiều, họ mới tiếp cận được tổ du kích A Cứu. Đúng lúc đó, ba máy bay Mỹ ầm ầm quay về Đăk Sao sau một ngày oanh tạc trên chiến trường Tây Nguyên. Lần đầu tiên hai nhà làm phim nhìn thấy máy bay giặc từ trên cao xuống, vị trí nó bay chỉ ngang sườn đồi, thấy rõ màu sơn xanh lá cỏ với những vệt rằn ri, khác với những lần trước nhìn qua ống kính từ dưới lên, máy bay chỉ là một khối màu đen. Cùng lúc đó, hai ông nhìn về hướng tây thì mặt trời cũng vừa chen núi. NSND Trần Thế Dân nghĩ ngay đến hình ảnh Đăm San đi tìm Nữ thần Mặt trời và liên tưởng đến sức mạnh diệu kỳ của người dân Tây Nguyên. Y Van kể lại: Trần Thế Dân nói với mình "... để đạt tới hạnh phúc, người Tây Nguyên không biết còn bao nhiêu lần nữa phải đạp cho được con châu chấu voi, con ma thần tướng, con giặc nhà trời…". Thế là ý tưởng cho bộ phim được hình thành với tên gọi ban đầu ĐĂM SAN ĐI TÌM NỮ THẦN MẶT TRỜI.
Để bảo vệ hạnh phúc gia đình, Đam San đã hai lần đương đầu với các thế lực gian ác, giải cứu vợ mình bị bắt cóc. Cái chết của người anh hùng lập nên những chiến công thần thánh của người dân Tây Nguyên cho đến nay vẫn được lưu truyền, được nhiều thế hệ người dân Tây Nguyên ngưỡng mộ. Thời đại của sử thi cách nay hàng ngàn năm, nhưng sử thi vẫn luôn như một điểm tựa về sức mạnh đối với người dân Tây Nguyên. Đồng bào Tây Nguyên tin rằng: họ có sức mạnh phi thường và một niềm tin mãnh liệt vào lẽ phải để làm nên những điều kỳ diệu.
Chuyện kể rằng: khi giặc dùng trực thăng oanh tạc Tây Nguyên, nhiều già làng đã dùng những chiếc nỏ rất lớn, ngồi đạp chân, sải cánh cung rồi bắn máy bay. Bắn không được, họ trèo lên đọt cây cao bắn, hết mũi tên, người trên cây dùng búi tóc hứng lấy mũi tên người dưới đất bắn lên để tiếp tục hạ máy bay địch. Trong chống Mỹ cứu nước, đồng bào Tây Nguyên vững tin rằng: với vũ khí thô sơ, họ vẫn dám đối đầu với vũ khí hiện đại của quân thù để giành độc lập, tự do cho buôn làng. Một xã đội trưởng ở Đăk Sao đả phá tư tưởng sợ máy bay Mỹ bằng cách so sánh: nếu chọc lỗ, rồi vãi ngô xuống đất mà không mấy hạt rơi trúng vào lỗ thì mỗi khi máy bay giặc oanh tạc, cứ đào hầm trú ẩn thì đạn bom cũng chẳng hề hấn gì. Trường đoạn này trong phim Những người săn thú trên núi Đăk Sao được Trung tướng Trần Độ, một nhà chính trị, quân sự Việt Nam bấy giờ yêu cầu chiếu đi chiếu lại nhiều lần khắp Tây Nguyên để biểu dương tinh thần của đồng bào các dân tộc một lòng, một dạ theo Đảng, theo Bác Hồ, dùng vũ khí thô sơ đối đầu với giặc Mỹ và tin tưởng sẽ có ngày chiến thắng.
Hai nhà làm phim tài liệu kể lại: bấy giờ nguồn phim rất hạn chế, chủ yếu là để dành quay các trận chiến ác liệt giữa ta và địch. Mấy tháng trời cùng ăn, cùng ở với tổ du kích A Cứu, hai ông đã quay được nhiều hình ảnh quan trọng. Để có những thước phim chân thật, họ đã cùng du kích A Cứu đốt lửa trên đồi trống, nấu cơm ban ngày - điều cấm kỵ trong chiến tranh - để “nhử” máy bay Mỹ đến, để quay máy bay Mỹ đang oanh tạc. Kpa Y Van đã hoàn thành xuất sắc vai trò của một nhà quay phim chiến trường.
NSND Trần Thế Dân bị nặng một tai, khó định hướng được đường đi nước bước mỗi khi bom rơi, đạn nổ. Kpa Y Van như cái tai thứ hai cho đồng nghiệp. Tình đồng chí, đồng nghiệp giữa hai người cứ thế như sợi dây bền chặt. NSND Trần Thế Dân kể lại: Y Van có tài bơi lặn như một con “rái”: từ bên này suối lặn sang bên kia suối, hai tay Y Van có thể bắt được ngay hai con cá, miệng còn ngậm thêm một con. Những ngày làm phim với Y Van là những ngày được ăn ngon miệng nhất nhờ tài săn bắt của Kpa Y Van, muốn ăn gì là có nấy...
Sau 40 năm giải phóng miền Nam, nhờ những đồng nghiệp của Điện ảnh Khu 5, những ngày tháng 4 lịch sử năm 2015, Y Van mới có dịp trở lại căn cứ Nước Oa, huyện Trà My, tỉnh Quảng Nam. Đây là nơi đóng đô của các binh chủng thuộc Ban Tuyên huấn Khu 5, trong đó có Điện ảnh. Còn nếu tính từ khi hai tác giả hoàn thành bộ phim Những người săn thú trên núi Đăk Sao cho đến năm 2015 thì đã gần một phần hai thế kỷ Y Van mới trở lại vùng đất này.
Có một điều ít ai ngờ, đây là lần đầu tiên Y Van được xem trọn vẹn đứa con tinh thần của mình nhờ các đồng nghiệp mang từ Hà Nội vào. Những năm tháng chiến tranh, phần lớn phim quay xong phải đưa ra miền Bắc in tráng, dựng. Người quay phim ít biết được hình hài đứa con tinh thần của mình như thế nào, chỉ biết quay, quay thật nhiều hình ảnh về cuộc chiến tranh ác liệt đang diễn ra tại miền Nam cho đồng bào miền Bắc, cho bè bạn quốc tế xem.
Xem Những người săn thú trên núi Đăk Sao, người xem dễ dàng cảm nhận được quyết tâm đánh giặc bằng vũ khí thô sơ, cái chất hào sảng và chất lãng mạn của người dân Tây Nguyên khi họ đã là người chiến thắng. Phim có cảnh lớp học của các em thiếu nhi bên máy bay giặc vừa bị rơi còn bốc khói, vang lên tiếng đọc bài:
Máy bay thằng Mỹ rớt rồi,
Rừng em lại thắm khung trời lại xanh.
Trong muôn vàn khó khăn, thiếu thốn, những nghi lễ truyền thống của đồng bào Đak Sao vẫn được tổ chức. Thay vì những ché rượu cần, chất quanh cây nêu là xác của chiếc máy bay. Đồng bào Êđê xem nó như một phẩm vật dâng lên thần linh trong ngày hội mừng chiến thắng... Xưa nay, hễ khi nào săn được con thú, người Tây Nguyên đều lấy xương găm quanh mái nhà, lấy đầu xếp ngay trong nhà như những chiến lợi phẩm. Còn những năm tháng chống Mỹ, xen với đầu thú, chính là những chiếc mũ sắt của lính Mỹ mà du kích đã hạ gục.
Sau 10 ngày dựng xong, các tác giả vẫn không hài lòng vì phim thiếu nhiều cảnh ác liệt của chiến tranh. Thế là từ tên ban đầu Đăm San đi tìm nữ thần mặt trời, NSND Trần Thế Dân đã đổi thành Những người săn thú trên núi Đăk Sao. Trước khi được Bộ Văn hóa quyết định đưa phim tham dự liên hoan quốc tế, có ý kiến cho rằng: phim có nhiều hình ảnh còn quá lạc hậu. Nhưng cũng có ý kiến rằng: nhân vật trong phim tuy lạc hậu, đóng khố mà bắn rơi may bay Mỹ thì quá anh hùng. Và chính cái chân chất của Tây Nguyên, những người làm phim đã thể hiện được sự lãng mạn của những người chân trần đóng khố, chuyển đến bạn bè quốc tế một thông điệp rằng: người Tây Nguyên dám đánh Mỹ để giành độc lập dù vũ khí còn thô sơ. Chính điều đó đã mang lại chiếc huy chương Vàng danh giá cho bộ phim.
Bây giờ, đường từ thành phố Pleiku đi huyện Tu Mơ Rông đã dễ dàng hơn, kể cả xã vùng cao Đắk Sao, bối cảnh chính của bộ phim Những người săn thú trên núi Đăk Sao. Nhưng là một địa phương vùng sâu, Tu Mơ Rông vẫn còn rất nhiều khó khăn về kinh tế, đời sống văn hóa của người dân chưa được bao. Trong hành trang trở lại chiến trường xưa của một nhà quay phim, một người lính, Kpa Y Van mang theo bộ phim tài liệu và những bức ảnh chụp lại từ bộ phim mà các đồng nghiệp Hà Nội vừa trao tặng. Chất lượng phim đen trắng đã cũ, âm thanh khó nghe, người dân Đăk Sao không nhận diện vùng đất mình đang sống hơn 40 năm về trước. Nhưng cuộc đấu tranh chống lại quân thù của người dân Đăk Sao qua những thước phim lịch sử đối với họ là vô cùng chân thực, sống động. Ngoài các nhân vật trong phim, những người dân Đăk Sao còn là ân nhân của Y Van và NSND Trần Thế Dân, họ đã cưu mang hai ông trong những ngày tháng làm nên bộ phim lịch sử…
Sau những ngày vui trở lại chiến trường xưa thăm đồng bào, Y Van trở về núi rừng miền Tây Phú Yên với bao kỷ niệm hôm qua và những lo toan trong cuộc sống hôm nay... Dù hai tác giả sống xa nhau, nhưng NSND Trần Thế Dân cùng các đồng nghiệp đang sinh sống tại Hà Nội luôn thăm hỏi, giúp đỡ Y Van. Khi thì giúp ông mua con bò, khi thì giúp ông làm cái giếng nước, mua chiếc máy bơm...
Người vợ chịu thương chịu khó của Y Van suốt đời lo cho ông từng miếng ăn, tấm áo trong những năm tháng xa nhà giờ đã đi vào cõi vĩnh hằng. Dành dụm ít tiền, cùng với sự giúp đỡ của các đồng nghiệp điện ảnh Khu 5, ông đã tổ chức lễ bỏ mả cho vợ theo tập quán của đồng bào Êđê, cầu mong bà yên lòng nơi chín suối.
Một mình trong căn nhà trống trải, những ký ức xưa cũ luôn sống lại trong ông. Ông nhớ nhất vẫn là chuyến công tác đặc biệt khi vinh dự được giao nhiệm vụ theo đoàn xe chở gỗ của đồng bào miền Trung ra xây dựng lăng Bác. Bao năm qua, ông vẫn giữ bên mình tấm thẻ tác nghiệp cho chuyến quay phim đặc biệt đó như một kỷ niệm không thể nào quên trong cuộc đời cầm máy. Y Van ấp ủ thực hiện bộ phim tài liệu Tấm lòng miền Trung với Bác Hồ nhưng vì nhiều lý do mà không thực hiện được... Không riêng Y Van, mà còn nhiều, rất nhiều những ấp ủ, những ý tưởng cho các bộ phim tài liệu giàu tính chân thực của Điện ảnh Khu 5 đã không thành hiện thực.
Nhưng với hàng chục vạn mét phim tư liệu vô giá ghi chép được bằng mồ hôi, lòng quả cảm, lẫn xương máu của các nhà quay phim Điện ảnh K5 về cuộc sống chân thực của quân và dân miền Trung Tây Nguyên những năm chống Mỹ cứu nước thì mãi mãi sẽ được lịch sử điện ảnh tài liệu Việt Nam ghi nhớ một cách trân trọng.
Những người săn thú trên núi Đăk Sao mãi và là niềm tự hào của điện ảnh tài liệu Việt Nam. Những người làm phim trên núi Đăk Sao cũng sẽ được bạn bè, đồng nghiệp luôn ghi nhớ, tôn vinh. Bởi họ đã sống hết mình với nghề, sống thủy chung với đồng chí, đồng nghiệp trong những năm tháng gian khổ, hiểm nguy nhất...
Những ngày tháng Phú Yên bị giãn cách xã hội do dịch bệnh Covid-19, Y Van bệnh nặng phải nhập viện. Đồng nghiệp cả nước đều thăm hỏi, chia sẻ khó khăn cùng gia đình vì ông đã sống trọn tình với nghề, trọn nghĩa với đồng nghiệp. Sau đó không bao lâu, ông đã rời cõi tạm về với thế giới vĩnh hằng. Có lẽ ở nơi ấy, ông sẽ gặp lại nhiều đồng chí đồng nghiệp từng sống, chiến đấu cho mảnh đất miền Trung, Tây Nguyên có được cuộc sống như ngày hôm nay./.
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét