Với hầu hết bản Kiều Quốc ngữ của chúng ta, câu 730 là “ Hiếu tình khôn lẽ (nhẽ) hai bề vẹn hai”. Và bạn đọc cả nước, coi điều đó là hiển nhiên, không có gì đáng bàn cãi cả. Thế nhưng trong các bản Nôm cổ như Liễu Văn Đường, Mỹ Thịnh Đường, Duy Minh Thị…thì thống nhất “ Hiếu tình có lẽ hai bề vẹn hai”! Tại sao lại có sự sai lệch với ý nghĩa ngược nhau giữa bản Nôm và bản Quốc ngữ như thế, và chữ nào đúng của tác giả Truyện Kiều là điều làm tôi đắn đo, suy nghĩ.
Bản Kiều Quốc ngữ đầu tiên ( kèm bản Nôm) là bản của Trương Vĩnh Ký, xuất bản năm 1875. Trong bản Kiều này soạn giả phiên âm “ Hiếu tình có nhẽ hai bề vẹn hai” và chú thích : Có nhẽ tức là có lẽ. Đây là bản Quốc ngữ duy nhất mà hai chữ “ có lẽ” xuất hiện. Còn tất cả các bản Quốc ngữ về sau đều “ khôn lẽ”, bắt đầu từ bản Kiều Oánh Mậu năm 1902. Kiều Oánh Mậu là người có công rất lớn trong việc quảng bá Truyện Kiều ở nước ta từ đầu thế kỷ 20. Nhưng bản thân ông cũng có “tội” khi hiệu đính, là nếu không hiểu được thì sửa cho dễ hiểu, nên không còn giữ được nguyên bản. Và thú thật, có chỗ ông sửa khá hợp lý, khá hay, nhưng không phải chỗ này. Tại sao Kiều Oánh Mậu lại sửa “có lẽ” thành “khôn lẽ”? Muốn biết được điều đó, chúng ta trở lại đoạn “Trao duyên”, phiên âm đúng theo bản Nôm:
“Cậy em em có chịu lời
Ngồi lên cho chị lạy rồi sẽ thưa
Giữa đường đứt gánh tương tư
Giao loan chắp mối tơ thừa mặc em
Kể từ khi gặp chàng Kim
Khi ngày quạt ước, khi đêm chén thề
Sự đâu sóng gió bất kỳ
Hiếu tình có lẽ hai bề vẹn hai…”
Chắc cụ Kiều Oánh Mậu đọc đến đây thì dừng lại, chằm chằm nhìn vào hai chữ “có lẽ”, từ nghi ngờ đến phản đối: “ Vô lý, không thể hai bề vẹn hai được. Được hiếu thì phải mất tình”! Thế là ông đặt bút sửa Có thành Không, tức Khôn. Khôn lẽ. Tất nhiên là ông sửa cả chữ Nôm, để có chữ phiến âm là “ Khôn”! Những nhà hiệu đính về sau cũng thấy “ khôn lẽ” là có lý, dù họ thừa biết trong các bản Nôm gốc là “ có lẽ”.
Tôi là người hậu sinh so với các cụ, nhưng tôi thấy “có lẽ” là hợp lý. Đọc Truyện Kiều, nhiều khi phải đọc cả đoạn, ngẫm nghĩ, mới thấy được cái hay, cái ý tứ của tác giả. Ví như bốn câu quen thuộc:
Trời còn để có hôm nay
Tan sương đầu ngõ, vén mây giữ trời
Hoa tàn mà lại thêm tươi
Trăng tàn mà lại hơn mười rằm xưa
thì câu thứ hai liên kết ý với câu thứ ba, thứ tư: Tan sương đầu ngõ để thấy hoa, vén mây giữa trời để thấy trăng. Logics và chặt chẽ như thế nhiều khi ta không để ý!
Trở lại vấn đề chúng ta đang bàn. Nếu như dừng ở đoạn trích trên kia, thì ta thấy suy nghĩ của cụ Kiều Oánh Mậu là có lý, và “có lẽ” là vô lý. Nhưng chúng ta hãy đọc tiếp:
“ Ngày xuân em hãy còn dài
Xót tình máu mủ thay lời nước non
Chị dù thịt nát xương mòn
Ngậm cười chín suối hãy còn thơm lây”
thì ta hiểu rằng, ý của Thúy Kiều là: Có lẽ giữ được cả hiếu lần tình. Hiếu thì do chị bán mình chuộc cha, còn tình thì đã có em “ xót tình máu mủ thay lời nước non” của chị, tức là em thay chị lấy chàng Kim, như thế thì mối tình với chàng Kim vẫn giữ được! “Có lẽ” là chưa dám khẳng định chắc chắn, nhưng cái hướng có thể xẩy ra như thế. Đây là lý do rất thuyết phục của cuộc trao duyên: để giữ được cả hiếu và tình.
Bởi vậy, theo tôi, hai chữ “có lẽ” trong các bản Nôm là chữ của Nguyễn Du, không nên sửa thành “khôn lẽ” như trong các bản Kiều Quốc ngữ trừ bản của Trương Vĩnh Ký. Ý tôi là vậy, chờ sự phán xét của bạn đọc!
10.9.2024
Vương Trọng
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét