Lễ hội Đổ giàn đã từng diễn ra ở thôn An Thái trong lịch sử là một lễ hội độc đáo, chứa đựng nhiều giá trị tinh thần quý giá. Nếu như tinh thần thượng võ của lễ hội này biểu thị sự độc đáo thì tính cộng đồng lại là giá trị cốt lõi cần được xem xét, đánh giá khoa học, đúng thực tế làm cơ sở cho hoạt động bảo tồn, phát huy giá trị.
1. Mô tả sơ lược về thôn An Thái và lễ hội Đổ giàn
1.1. Thôn An Thái (xã Nhơn Phúc) nơi phát sinh lễ hội Đổ giàn
An Thái là một thôn của xã Nhơn Phúc, thuộc thị xã An Nhơn. Nơi đây có người Việt đến sinh sống từ thế kỷ XVI. An Tháí nguyên là một thị tứ ven sông, thuận lợi về giao thông, giao lưu văn hóa, có nhiều làng nghề và sản vật; và trong quá khứ đã từng là nơi có kinh tế thị trường phát triển, buôn bán tấp nập, phố thị sầm uất còn lưu dấu đến nay. Một điểm đáng lưu ý: Nơi đây, trong quá trình tạo lập và phát triển, cùng với người Việt, còn có người Hoa di cư đến từ Phúc Kiến, Quảng Đông, Triều Châu, Hải Nam vào các thế kỷ XVII, XIX; mang theo những phong tục, tập quán khác nhau cùng cộng cư. Đặc điểm dân cư như thế cho thấy nhu cầu gắn kết, đoàn kết cộng đồng là một vấn đề sống còn, đảm bảo cho sự tồn tại bền vững, an toàn của cộng đồng, xã hội.
Vùng đất Nhơn Phúc nói chung và An Thái nói riêng có lịch sử lâu đời về võ cổ truyền Bình Định. Do vậy, nơi đây có một truyền thống thượng võ cũng trầm tích lâu đời không kém. Những câu nói truyền miệng như “Roi Thuận Truyền, quyền An Thái”; “Trai An Thái, gái An Vinh” đã khẳng định điều đó. Nơi đây còn là nơi bậc đại danh sư Trương Văn Hiến mở trường dạy võ và là nơi phát tích môn phái võ An Thái nổi tiếng gắn với tên tuổi của Tàu Sáu Diệp Trường Phát.
1.2. Lễ hội Đổ giàn An Thái
Theo tài liệu mà người viết bài này được cung cấp từ Nhóm Đề án Bảo tồn và phát huy giá trị Lễ hội Đổ giàn, có thể thấy, “Đổ giàn” là một nghi thức trong tổng thể các hoạt động lễ hội rằm tháng Bảy, cứ bốn năm tổ chức một lần, diễn ra tại An Thái gồm có Lễ rước nước, rước cỗ, rước phật, rước hương, chẩn tế, cầu an, cầu siêu, rước đèn múa lân và các nghi thức khác như chưng cộ đất, cúng chay liền ba Ngọ... Các hoạt động này đã huy động sự tham gia của cả cộng đồng với mục đích cầu an, cầu sự phồn thịnh, phát huy bản sắc văn hóa truyền thống và tinh thần thượng võ.
Lễ hội Đổ giàn có nguồn gốc từ nghi thức tế lễ chùa Tiêu diện, một hóa thân của Quán thế âm bồ tát, một trong những vị tổ của võ cổ truyền, được thờ ở chùa là tiền thân của Hội quán Ngũ bang.
Theo tác giả Viết Hiền, trong bài báo Đổ giàn - Lễ hội văn hoá đặc sắc “Miền Đất Võ” (Tạp chí làng Việt) “Hết ngày thứ 3 thì chuyển sang lễ chẩn bần (phát chẩn cho người nghèo). Tiếp đó, một lá phướn màu ngũ sắc đề 4 chữ Phúc - Đức - Thần - Tài từ trong chùa được mang ra, treo lên trên giàn để mỗi người lấy một miếng làm phước. Trước khi diễn ra Lễ Đổ giàn, tranh heo, trong chùa tiến hành nghi thức cúng vãn (cúng lần cuối), sau đó gióng trống, chiêng, báo hiệu cho Ban trị sự bên ngoài biết để mở đầu Lễ hội Đổ giàn, tranh heo.
Theo lệnh của người “chủ xướng”, các võ sư cao niên từ 4 hướng Đông - Tây - Nam - Bắc lần lượt quăng heo xuống… Võ sĩ thuộc các võ đường, làng võ nổi tiếng như: An Thái, An Vinh, Thuận Truyền, Trường Định… bắt đầu “tham chiến” theo cách “bài binh, bố trận” của võ phái mình. Tuy có nhiều “chiêu thức” khác nhau, song thường thì võ phái nào cũng chia làm 3 nhóm chính, gồm: Tiên phong, tiếp ứng, cản hậu. Võ đường nào đột phá vòng vây, vác được heo về vị trí quy định thì phần thắng thuộc về bên đó.
Cuộc thi tài tranh heo diễn ra cực kỳ sôi nổi, hấp dẫn, kịch tính… Một bên thì cố tìm cách để mang, vác con heo thoát khỏi vòng vây để đem về bên mình, một bên thì bằng mọi cách để ngăn cản không để đối phương mang heo thoát ra. Những đường quyền, cước, thế, miếng gia truyền độc đáo, “thoắt ẩn, thoắt hiện” của các lò võ, làng võ có dịp được thể hiện, phô diễn. Mặc dù, cuộc tranh heo diễn ra gay cấn, quyết liệt, song không hề có chuyện “cay cú ăn thua”, ra đòn ác ý; tất cả đều vì mục đích đề cao nét đẹp truyền thống của võ thuật.
Tuy chỉ là một nghi thức trong Lễ hội rằm tháng Bảy ở An Thái nhưng vì sự hấp dẫn, sôi động, lôi cuốn và đặc biệt là được dẫn dắt bởi tinh thần thượng võ[1] mà nghi thức “Đổ giàn” được gọi tên chung cho Lễ hội rằm tháng Bảy ở An Thái cho đến nay, tên chung là Lễ hội Đổ giàn.
Đây là một lễ hội nổi tiếng đến tận ngày nay. Các câu ca dao: “ Đồn rằng An Thái chùa Bà/ Làm chay, hát bội đông đà quá đông/ Đàn bà cho chí đàn ông/ Xem xong ba ngọ lại trông đổ giàn”, “ Nghe đồn An Thái, Bình Khê/ Nhiều tay võ sĩ có nghề tranh heo” cho thấy lễ hội đã diễn ra lâu đời ở An Thái, trở thành một hoạt động văn hóa truyền thống mà tinh thần (giá trị) của nó đã thấm sâu vào đời sống tinh thần cộng đồng qua rất nhiều thế hệ. Điều này chứng tỏ lễ hội này đã trở thành một nhu cầu tinh thần quan trọng, biểu hiện một bản sắc văn hóa độc đáo riêng có của cư dân địa phương.
Hàng năm vào rằm tháng 7, cùng với các võ đường, võ nhân nổi tiếng, khá đông người dân ở An Nhơn, Tây Sơn, Quy Nhơn, Gia Lai và đặc biệt là người dân Nhơn Phúc ở mọi miền đất nước quy tụ về An Thái dự lễ. Điều này cho thấy lễ hội này có phạm vi ảnh hưởng rộng, vượt khỏi phạm vi An Thái.
2. Giá trị cộng đồng[2] của lễ hội Đổ giàn
Nhìn tổng thể ta thấy Lễ hội Đổ giàn là một không gian mở thu hút đông đảo người dân sở tại và từ các địa phương khác tham gia vào các hoạt động lễ hội như Lễ rước nước, rước cỗ, rước phật, rước hương, chẩn tế, cầu an, cầu siêu, rước đèn múa lân và các nghi thức khác như chưng cộ đất, cúng chay liền ba Ngọ... Điều này cho thấy khá rõ tính chất cộng đồng của Lễ hội Đổ giàn. Ở đây, cộng đồng những người tham gia vừa là chủ thể sáng tạo các sự kiện lễ hội, vừa là người hòa mình vào không gian đầy hứng khởi của lễ hội cũng như tham gia, thụ hưởng những giá trị mà lễ hội mang lại cho mỗi cá nhân như mong ước cuộc sống bình an, hạnh phúc, tình bằng hữu, đồng bào, tôn vinh đạo đức, các giá trị Phật giáo như lòng từ bi, các giá trị nghệ thuật (xem hát bội, múa lân, chưng cộ đất, các bài võ).
Chính là tính cộng đồng đã cung cấp ý nghĩa và quy định chức năng xã hội của Lễ hội Đổ giàn. Trong tổng thể các hoạt động lễ hội, nghi thức đổ giàn là một trò chơi dân gian (cuộc đấu của các võ sĩ để giành phần thưởng là con heo quay) mà giá trị chủ đạo dẫn dắt cuộc vui của cộng đồng là tinh thần thượng võ. Cuộc tranh giành phần thưởng diễn ra trong trong không gian sôi động, náo nhiệt đầy hứng khởi, ngoài các võ sĩ, ai cũng có thể tham gia xem thi đấu, không phân biệt già trẻ, trai, gái, địa vị xã hội, tất cả họ được liên kết lại bởi trò vui (cuộc tỷ thí võ thuật giữa các võ sĩ, các võ đường), tiếng chiêng trống, hò reo, với những cảm xúc hồi hộp, lo lắng, ủng hộ, chê bai, bình phẩm về kẻ thắng, nguời thua...
Diễn ra như thế, lễ hội Đổ giàn mang chứa trong nó giá trị xã hội (cốt lõi) liên kết mọi người lại với nhau, biểu hiện rất rõ tính dân chủ, sự công bằng, không phân biệt đối xử. Mỗi người dự khán đều cảm nhận được giá trị này nên địa vị cá nhân được xác lập một cách “công bằng” với tất cả các cá nhân khác trong cộng đồng. Từ đó, những sự mặc cảm tự ty, những sự rạn nứt, đố kỵ, có khi cả những hận thù nảy sinh trong đời sống xã hội, trong quan hệ hàng ngày được lắng dịu một phần, cũng có khi được hóa giải, thậm chí xóa bỏ. Hệ quả là sự cố kết cộng đồng - xã hội được tái xác định và qua đó, lễ hội Đổ giàn thực hiện chức năng xã hội của nó là tái xác định ý nghĩa của những mối liên hệ xã hội đã gắn bó các nhóm xã hội, các cá nhân lại với nhau, bảo đảm được sự cân bằng, bền vững của các mối quan hệ xã hội, từ đó trật tự xã hội được duy trì.
Hơn nữa, sự “hòa nhập” của cá nhân với cộng đồng còn đem lại cảm giác an toàn cho từng cá nhân khi “cảm nhận” được sự bảo vệ của cộng đồng - một sức mạnh tập thể lớn hơn rất nhiều sức mạnh của từng cá thể. Đây chính là lúc nhu cầu tinh thần của cá nhân được đáp ứng, cùng với nhu cầu giải trí được thỏa mãn, và đó là ý nghĩa văn hóa quan trọng bậc nhất xét từ góc độ xã hội học văn hóa của lễ hội Đổ giàn nói riêng và các loại lễ hội khác nói chung.
3. Bảo tồn và phát huy giá trị cộng đồng của lễ hội Đổ giàn
Quá trình toàn cầu hóa về kinh tế, xã hội và văn hóa và quá trình công nghiệp hóa - hiện đại hóa mà đặc điểm của nó là sự chuyển đổi nền kinh tế từ nông nghiệp là chủ yếu sang nền kinh tế công nghiệp - dịch vụ với cơ chế thị trường ở Việt Nam, trong đó Bình Định, An Nhơn và An Thái đã ảnh hưởng trực tiếp từng cá nhân với sự biến đổi về quan niệm giá trị. Sự chuyển đổi hệ giá trị xã hội hiện nay chứa đựng trong nó nhiều mầm mống có thể dẫn đến sự bất ổn xã hội như sự lên ngôi của cái cá nhân, sự bấp chấp pháp luật và lợi ích cộng đồng, các nhóm lợi ích… Trong bối cảnh đó, giá trị cộng đồng của lễ hội Đổ giàn có vai trò kết nối, tăng cường sự tương tác và gắn kết xã hội giữa các cá nhân và các nhóm thành viên khác nhau trong cộng đồng, có ý nghĩa như một giải pháp làm cân bằng các mối quan hệ xã hội, góp phần duy trì sự ổn định của trật tự xã hội, thể hiện rõ tầm quan trọng của các di sản văn hóa phi vật thể trong việc tăng cường các mối liên hệ xã hội.
Giá trị cộng đồng của lễ hội Đổ giàn với ý nghĩa xã hội quan trọng của nó cần được quan tâm đặc biệt trong việc bảo tồn, phát huy. Hiện nay thị xã An Nhơn đang có chủ trương bảo tồn và phát huy lễ hội Đổ giàn An Thái. Xuất phát từ góc độ nghiên cứu xã hội học văn hóa, có mấy vấn đề cần lưu tâm như sau:
- Tuy An Thái từng là một thị tứ phát triển với kinh tế thị trường nhưng lễ hội Đổ giàn chủ yếu hình thành và phát triển trong giai đoạn Bình Định, An Nhơn, Nhơn Phúc và cả nước có nền sản xuất nông nghiệp là chủ yếu. Con người trong xã hội nông nghiệp có nhu cầu tinh thần, văn hóa, đạo đức tương ứng với điều kiện tinh tế, xã hội, văn hóa lúc đó, và lễ hội Đổ giàn ra đời nhằm đáp ứng nhu cầu tinh thần của họ. Hiện nay nước ta đang trong giai đoạn công nghiệp hóa và bang giao quốc tế, trong đó có bang giao về văn hóa, tính chất xã hội và nhu cầu tinh thần, văn hóa của con người, trong đó có người dân An Thái đã biến đổi. Do vậy bảo tồn lễ hội Đổ giàn cần triển khai trên tinh thần khoa học, hợp lý, phù hợp với nhu cầu văn hóa hiện tại của người dân An Thái. Có như vậy mới thỏa mãn được yêu cầu tiếp nối, phát huy truyền thống các giá trị thượng võ và giá trị cộng đồng.
- Tinh thần thượng võ có quan hệ hữu cơ với giá trị cộng đồng trong lễ hội Đổ giàn, nó là giá trị chủ yếu gắn kết con người trong lễ hội mà hệ quả là giá trị cộng đồng. Cụ thể hơn, tinh thần thượng võ, thông qua cuộc tỷ thí giữa các võ sĩ, tạo nên sự sôi động, hào hứng, niềm hứng khởi trong cộng đồng người dân xem hội. Từ đó tạo ra sự gắn kết cộng đồng. Do vậy, về mặt kỹ thuật, việc phục hồi lễ hội Đổ giàn cần tạo được không khí lễ hội với sự sôi động, hào hứng, niềm hứng khởi trong cộng đồng một cách thực chất, tránh việc sân khấu hóa, khiên cưỡng, không tạo được cảm xúc. Có như vậy tinh thần thượng võ mới phát huy tác dụng, hiển hiện sống động và tạo nên sức sống của lễ hội.
- Trong lịch sử, lễ hội Đổ giàn là lễ hội dân gian mà cộng đồng cư dân An Thái là chủ thể sáng tạo và hưởng thụ. Họ là người quyết định số lượng, nội dung và hình thức các nghi lễ, trong đó có hội Đổ giàn, xuất phát từ tinh thần thượng võ, tinh thần cộng đồng và nhu cầu hưởng thụ các giá trị văn hóa của cộng đồng. Do vậy, nếu thực hiện phục hồi lễ hội Đổ giàn với mục tiêu bảo tồn, phát huy, nên để cho cộng đồng cư dân An Thái tự chủ động tổ chức, nhà nước chỉ định hướng nhằm khắc phục những mặt hạn chế của lễ hội như sự căng thẳng quá mức hay sự xích mích, sát phạt gây phản cảm./.
[1] Thượng võ (尚武) có nghĩa là "ham thích võ nghệ" (Thượng là "ham thích, coi trọng"; võ là "nghề võ". Thượng võ còn một nét nghĩa thứ hai là "có khí phách và lòng hào hiệp", thể hiện cái hay, cái đẹp, cái đáng trân trọng trong mọi cuộc tranh tài thể thao. Thượng võ thể hiện ở tinh thần "tôn sư ái hữu"" (kính trọng thầy dạy và yêu quý bạn chơi), tinh thần thi đấu hết mình, thái độ tôn trọng người chơi và luật chơi, tinh thần thể thao cao thượng, fair play, tính nhân văn trong cách ứng xử giữa người với người, giữa mình và đối thủ. Đó chính là nét đẹp cần thiết, vô cùng đáng quý mà thể thao đem lại.( Bài “Tinh thần thượng võ” là như thế nào? của PGS-TS. Phạm Văn Tình (Hội Ngôn ngữ học Việt Nam.
[2] Cộng đồng là một từ Hán Việt hai thành tố. Cộng (共), có nghĩa là "chung vào, cùng nhau", đồng (同) có nghĩa "cùng (như một)". Cộng đồng có nghĩa gốc là "cùng chung với nhau" và từ đó, có nghĩa (đang được sử dụng) trong tiếng Việt hiện nay là "toàn thể những người cùng sống, có những điểm giống nhau, gắn bó thành một khối trong sinh hoạt xã hội" (Từ điển tiếng Việt, Trung tâm Từ điển học, NXB Đà Nẵng, 2020). (Bài “Cộng đồng là những ai?” của PGS-TS. Phạm Văn Tình (Hội Ngôn ngữ học Việt Nam). Giá trị cộng đồng được xác định bởi một mạng lưới các mới quan hệ ảnh hưởng và củng cố và lẫn nhau (giữa các cá nhân- NV) giữa các thành viên trong cộng đồng; có một sự cam kết (đồng thuận- NV) của cộng đồng trong việc chấp nhận những giá trị chung, ý nghĩa chung (Bài “Chủ nghĩa cộng đồng và việc phát huy các giá trị cộng đồng trong việc ứng phó với khủng hoảng Covid-10 ở Việt Nam” của TS. Lê Thị Như Mai tại https://www.tapchicongsan.org.vn/web/guest/van_hoa_xa_hoi). Ngoài ra người viết còn tham khảo sách “Võ Bình Định nhìn từ tâm thức dân gian” của tác giả Trần Thị Huyền Trang.
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét