Như đã biết, văn học viết cho thiếu nhi về đề tài Tây Nguyên đến nay vẫn còn những khoảng trống lớn. Trong bối cảnh đó, nhiều nhà văn đã có nhiều nỗ lực đáng ghi nhận trong việc lấp đầy những khoảng trống này. Nhà văn Hồng Chiến là một trong những người như vậy.
Thời gian gần đây, Hồng Chiến quan tâm nhiều hơn đối với văn học thiếu nhi. Tây Nguyên là mảng đề tài mà sáng tác cho thiếu nhi của anh dành nhiều tâm huyết hơn cả. Anh viết nhiều và càng chắc tay với nhiều thành tựu mới. Bí mật của H’Loan (Nxb Kim Đồng, 2016) là một thành công của anh trong việc mang “thế giới núi rừng hùng vĩ của trẻ em Tây Nguyên” đến với bạn đọc, nhất là các độc giả nhỏ tuổi. Mới đây, trên tạp chí Chư Yang Sin số tháng 12 năm 2017, nhà văn công bố truyện Hoa lạ. Đây là một truyện đồng thoại rất dễ thương.
Hoa lạ dễ thương ngay ở tình huống truyện. Truyện có một tình huống bất ngờ là sự xuất hiện của một loài hoa lạ khiến các loài ong trong rừng phải ngạc nhiên, tò mò, nghi vấn. Ong Muỗi cho rằng đây là một loại cây từ ngoài hành tinh. Ong Võ Vẽ phỏng đoán đây là cây biến đổi gen. Các loài ong đều cho rằng loài hoa này có độc và đề nghị cần phải đề phòng. Cho đến khi cô bé quàng khăng đỏ xuất hiện, sự thật về loài hoa lạ kia mới được lộ diện. Những thắc mắc, băn khoăn của các nhân vật ong mới được giải đáp. Toàn bộ câu chuyện chỉ xoay quanh một tình huống truyện đơn giản này thôi. Nhưng qua đó, tính cách của các nhân vật được thể hiện khá rõ. Mỗi nhân vật ong có một cách phản ứng, nhìn nhận riêng về đối tượng hoa lạ. Nhưng tất cả đều rất hồn nhiên, đáng yêu. Những nét tính cách đặc trưng của trẻ con như hay tò mò, thắc mắc, phỏng đoán, nóng vội, thích thể hiện bản thân…, đều được thể hiện khá sinh động qua các nhân vật.
Một trong chức năng quan trọng của văn học thiếu nhi nói chung, truyện đồng thoại nói riêng là cung cấp tri thức. Tác phẩm văn học thiếu nhi, ngoài giá trị thẩm mĩ và giải trí, còn được xem là cuốn sách giáo khoa về đạo đức và khoa học thường thức. Bởi bộ phận văn học này hướng tới một lớp độc giả đặc biệt là trẻ em, lứa tuổi còn hạn chế về hiểu biết và có nhu cầu nắm bắt tri thức rất lớn. Trong Hoa lạ, nhà văn Hồng Chiến đã làm tốt nhiệm vụ này.
Trước hết, thông qua việc miêu tả về ngoại hình, tập quán, đặc điểm sinh học của các nhân vật ong, nhà văn mang đến cho bạn đọc nhỏ tuổi nhiều tri thức thú vị, bổ ích về các loài ong. Hãy xem nhà văn mang đến cho các em những hiểu biết gì: Đây là tri thức về loài ong muỗi: “Là loài ong bé nhất ở Tây Nguyên, thân mình chỉ nhỉnh hơn que tăm một chút, mình luôn choàng áo mầu nâu nhạt gần giống với màu đất có điểm thêm ba vòng vàng chanh quanh thân; tổ cũng làm dưới đất”. Đây là tri thức về loài ong mật: “Người chỉ to bằng hạt đỗ đen, ngực mặc chiếc áo màu cà phê nâu, bụng mang váy vàng có bốn vòng nâu đậm”.
Đây là những tri thức rất sinh động, đa dạng về loài ong vò vẽ (từ hình dáng, kích thước, màu sắc, độc tính, tập quán làm tổ đến giải thích tên gọi: “Người lực lưỡng, thân hình to gấp ba lần ong mật; toàn thân khoác bộ cánh màu vàng, trang điểm thêm bốn vòng đen quấn quanh người và thêm đôi cánh màu nâu hồng. Đặc biệt nhất là đôi mắt ong Vò Vẽ: to, lồi ra phía trước, cũng màu vàng nhạt; phía dưới mắt có một cặp răng đen bóng giống như cái kéo sắt; nhưng kinh khủng nhất ở mũi kim tiêm nơi đít anh có thể chích chết cả trâu bò và người. Nhà Ong Vò Vẽ thường làm trong các bụi cây rậm rạp hay trên các cành cây, đứng từ xa đã biết vì nó có màu trắng, đen, nâu… loang lổ đặc biệt như được vẽ; có lẽ vì thế mà người ta gọi là ong Vò Vẽ chăng”.
Còn đây là tri thức về loài ong bầu: “Loài ong lớn nhất của núi rừng Tây Nguyên, bình thường thân to bằng ngón tay cái người lớn; khoác chiếc áo choàng đen như cục than, đôi cánh cũng màu tím than nốt. […] Ong Bầu không biết xây tổ, nên cứ thấy cây gỗ mục hay các cây tre, nứa chết là đục lỗ chui vào trong làm nhà để ở. Trong căn nhà ấy được chia thành từng phòng, mỗi phòng ngăn cách nhau bằng một bức vách làm bằng mật và phấn hoa. Trong phòng được đặt một quả trứng, theo thời gian trứng nở thành nhộng, nhộng ăn hết bức vách ngăn ấy sẽ lột xác thành ong. Ong Bầu cũng là loài khoái mật và phấn hoa”.
Bên cạnh tri thức về các loài ong, nhà văn còn cung cấp cho các độc giả nhí nhiều thông tin thú vị về biến đổi gen, nhất là về loài cây điên điển: “Cái cây nhìn mềm mại, nhưng lá có màu xanh bạc, mọc đối nhau […]. Hoa của cây mới đặc biệt làm sao: hoa mọc theo chùm như có hàng chục cô bướm vàng đang xúm xít bên nhau bám vào, tạo nên một một màu vàng rực rỡ. […] Hoa điên điển chỉ mọc được ở vùng đồng bằng sông Cửu Long”.
Cung cấp một khối lượng tri thức rất lớn (trong một dung lượng truyện không nhiều: chỉ hơn 1400 chữ) nhưng điểm đặc biệt là cách thể hiện của nhà văn không trở nên khô khan, cứng nhắc. Ngược lại, thông qua nghệ thuật miêu tả nhân vật linh hoạt, cách kể chuyện dễ thương, ngôn ngữ truyện trong sáng và giàu hình ảnh, tác giả lồng ghép tri thức khoa học một cách tự nhiên, dễ hiểu. Làm được điều này không chỉ đòi hỏi tác giả phải chịu khó quan sát, tìm hiểu về đối tượng mà còn phải nắm vững đặc điểm của văn học thiếu nhi, nắm bắt được đặc điểm tâm lí và tiếp nhận của độc giả nhỏ tuổi, và trên hết, làm chủ được tri thức, không ôm đồm, sa đà. Nhờ đó, chức năng cung cấp tri thức của Hoa lạ được thể hiện thành công. Truyện cũng trở nên dễ thương hơn khi cung cấp được nhiều hàm lượng thông tin mà không bị biến thành một cuốn sách khoa học về các loài ong và hoa điên điển.
Cách xây dựng nhân vật, ngôn ngữ kể chuyện của nhà văn Hồng Chiến trong Hoa lạ cũng đạt được những thành công nhất định. Nhân vật trong tác phẩm được miêu tả sinh động, chi tiết trên nhiều phương diện (từ đặc điểm ngoại hình, tập quán đến ngôn ngữ, tính cách). Trong hình thức đồng thoại, mỗi nhân vật ong đều mang dáng dấp của một đứa trẻ với những nét tính cách rất đặc trưng của lứa tuổi này. Đây là một trong yêu cầu quan trọng của thể loại đồng thoại mà tác giả đã thực hiện rất tốt: Nhân vật loài vật dù ở lứa tuổi nào cũng phải mang dáng dấp con người, nhất là trẻ con, và đặc biệt, phải được nhìn nhận, thể hiện thông qua cái nhìn của trẻ con. Nếu bằng cái nhìn người lớn, tác phẩm dễ trở thành truyện ngụ ngôn, thậm chí không còn là truyện viết cho đối tượng bạn đọc nhỏ tuổi nữa.
Ngôn ngữ truyện của Hoa lạ cũng đạt được những thành công đáng ghi nhận, hỗ trợ đặc lực vào việc phát triển câu chuyện, thể hiện nội dung của tác phẩm. Đặc điểm chung của ngôn ngữ trong tác phẩm này là gần gũi với ngôn ngữ của lứa tuổi trẻ em. Nhà văn đã ý thức trong việc dùng từ và diễn đạt một cách trong sáng (tuy đôi chỗ, dấu ấn của ngôn ngữ người lớn vẫn còn). Những cách nói của trẻ con cũng được tác giả vận dụng vào tác phẩm. Đặc biệt, truyện sử dụng nhiều cách nói so sánh, ví von (thân mình chỉ nhỉnh hơn que tăm một chút, hoa mọc theo chùm như có hàng chục cô bướm vàng đang xúm xít bên nhau bám vào, người chỉ to bằng hạt đỗ đen, ngực mặc chiếc áo màu cà phê nâu, bụng mang váy vàng có bốn vòng nâu đậm, cặp răng đen bóng giống như cái kéo sắt, chiếc áo choàng đen như cục than,…). Nhờ vậy, ngôn ngữ truyện giàu hình ảnh, gợi cảm hơn; những tri thức mà nhà văn cung cấp cũng trở nên tự nhiên, sống động hơn.
Cuối cùng, nét dễ thương của Hoa lạ đến từ chính tác giả. Nhà văn đã khéo léo đưa Tây Nguyên vào trong tác phẩm của mình. Mấu chốt của tình huống truyện nằm ở một hiện tượng phi lí: Hoa điên điển đặc trưng của đồng bằng sông Cửu Long nhưng lại xuất hiện ở Tây Nguyên với khí hậu nắng gió không thích hợp. Bằng cách tạo dựng tình huống này, nhà văn có thể đưa Tây Nguyên vào câu chuyện một cách vừa hợp lí, thuyết phục vừa rất tự nhiên (nếu không có tình huống này thì có thể thay không gian trong câu chuyện bằng không gian một cách rừng bất kì, chọn không gian rừng Tây Nguyên chỉ là ngẫu nhiên, do đó ít thuyết phục). Hơn nữa, trong truyện, nhà văn còn có những mối liên hệ nhằm hiện thực hóa không gian núi rừng Tây Nguyên như lấy không gian này làm hệ quy chiếu trong việc đánh giá nhân vật (Ong Muỗi là loài ong bé nhất Tây Nguyên, Ong Bầu là loài ong lớn nhất Tây Nguyên, các loại cây trên đất cao nguyên Ea Suop thường có màu xanh đen). Truyện kết thúc bằng một hình ảnh rất đẹp và thơ mộng về thiên nhiên Tây Nguyên: “Bầu trời Tây Nguyên mùa thu hình như cũng rộng và trong xanh hơn”. Rõ ràng, đây không chỉ là nỗ lực đưa đề tài Tây Nguyên vào văn học thiếu nhi của nhà văn Hồng Chiến. Đây còn là ân tình của nhà văn đối với mảnh đất mà anh yêu thương, gắn bó.
Tóm lại, có thể nói, Hoa lạ là một truyện đồng thoại dễ thương, thành công trên nhiều phương diện. Truyện là một đóng góp của nhà văn Hồng Chiến trong việc bổ khuyết cho khoảng trống khá lớn của đề tài Tây Nguyên trong văn học thiếu nhi Việt Nam hiện nay.
Tư Hương
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét