NHỮNG LOÀI CÂY DÙNG CHE BÓNG CHẮN GIÓ CHO CÀ PHÊ Ở VIỆT NAM ĐẦU THẾ KỶ 20 (Trần Thị Tây Nguyên)

Cà phê Việt Nam chúng ta được người Pháp trồng ở miền bắc và đảo Phú Quốc trước rồi sau đó mấy chục năm mới dần dần lan đến thượng nguồn sông Ba, Tây Nguyên và Đồng Nai thượng. Từ cuối thế kỷ 19, Việt Nam chúng ta đã có ba loại cà phê là cà mít (người Pháp gọi là Chari), cà chè (Arabica), cà vối (Robusta). Riêng cà phê Arabica lấy giống từ hòn đảo Bourbon (nay là đảo Réunion) và từ Moka.

Cây cà phê phải được che nắng và đặc biệt phải được chắn gió mùa khô. Người Pháp dùng cây keo dậu (Leucena glauca, đây là nguyên văn tên khoa học trong tư liệu tiếng Pháp. Tên hiện nay là Leucaena leucocephala) để chắn gió. Đây là loài cây hiểu theo ý văn học là đã cứu sống các đồn điền cà phê ở nam miền trung. Bởi vậy một thời, các bạn thấy nông thôn Tây Nguyên có rất nhiều cây này.

Đối với cây cà phê Arabica, cây che bóng mát phải được trồng thành hàng và tuân thủ giãn cách đều đặn với cà phê. Cứ cách hai cây cà phê lại có một hàng keo dậu. Để giảm bớt bóng râm, người ta chặt bớt cành lá của cây keo giậu đi. Hành động này ở Tây Nguyên ngày nay gọi là đi “rong cành”

Ngoài keo dậu ra, người Pháp còn đem cây Vông nhập từ đảo Java của Indonesia về trồng che bóng cho cà phê. Loài Vông này khác với vông bản địa ở chỗ là không có gai và không bị rụng lá vào mùa khô hoặc mùa đông. Nhưng cây này có nhược điểm dễ ngả rạp xuống vào mùa mưa. Tôi vẫn chưa tìm ra tư liệu danh lục cây thuộc chi Vông Erythrina của đảo Java nên chưa thể biết nó thuộc loài nào vì các loài vông phổ biến ở Việt Nam hiện có là Vông đồng (Erythrina fusca), Vông hoa hẹp (Erythrina stricta) và Vông nem (Erythrina variegata) thì đều có gai cả.

Ở những nơi gần như cây keo dậu không phát triển tốt thì người ta trồng cây muồng đen (Cassia siamea). Cây có lợi nhất cho việc làm cây chắn gió đó là cây mít (Artocarpus integrifolia). Nó vừa cho trái để ăn, lá rụng xuống lại chất mùn cho đất. Nhưng người Pháp tỏ ra tiếc rằng loài này phải chờ 7 đến 10 năm thì cây mới phát huy tác dụng che bóng, chắn gió.

Cây bồ kết tây (Albizzia lebeck) được trồng làm cây che bóng cho những vùng có thời tiết ẩm ướt.

Cây long não (Cinnamomum camphora)) cũng đã từng dùng làm cây chắn gió cho cà phê nhưng nó tốn quá nhiều không gian nên cuối cùng vẫn không có lợi bằng cây mít.

***

Nguồn tư liệu: Rome A. Aperçus sur la culture du Caféier en Indochine française.. In: Revue de botanique appliquée et d'agriculture coloniale, 15ᵉ année, bulletin n°167, juillet 1935. pp. 525-534;