Gần đây, một số nhà nghiên cứu dựa vào bản Lĩnh Nam chích quái do NXB Kim Đồng ấn hành năm 2019 (trên bìa ghi Trần Thế Pháp) để mặc nhiên cho rằng tác giả Lĩnh Nam chích quái (LNCQ) là Trần Thế Pháp. Theo Lời giới thiệu cho lần xuất bản năm 2019, NXB Kim Đồng cho biết "Trong lần xuất bản này, chúng tôi mong muốn giữ lại gần như nguyên vẹn nội dung tác phẩm của các tác giả qua bản dịch của học giả Đinh Gia Khánh và Nguyễn Ngọc San" (tr.4), tuy nhiên, sách Lĩnh Nam chích quái do Đinh Gia Khánh (Chủ biên); Nguyễn Ngọc San Biên khảo - giới thiệu, NXB Văn học ấn hành năm 1960, tái bản năm 1990, trên bìa sách chỉ ghi hai tác giả biên soạn là Vũ Quỳnh-Kiều Phú mà không ghi tên tác giả Trần Thế Pháp. Không hiểu sao khi tái bản sách của hai ông kèm theo tranh vẽ, NXB Kim Đồng lại "tự ý" đưa tên tác giả Trần Thế Pháp lên bìa như một sự khẳng định Trần Thế Pháp là tác giả đích thực của sách LNCQ?
Trong Lời giới thiệu viết cho lần tái bản vào năm 1990, GS. Đinh Gia Khánh đã viết: "Hiện nay căn cứ vào một bản chép tay ở Thư viện Khoa học xã hội (ký hiệu A.33), chúng ta được biết thêm rằng Trần thế Pháp có hiệu là Thức Chi, quê ở Thạch Thất, Sơn Tây. Dầu sao thì sự hiểu biết của chúng ta về Trần Thế Pháp vẫn rất là hạn chế, vả lại dầu ông có soạn Lĩnh Nam chích quái thì nguyên bản của ông cũng không còn lưu lại đến ngày nay. Những bản Lĩnh Nam chích quái còn lại cho đến ngày nay đều là căn cứ vào bản của Vũ Quỳnh và Kiều Phú". (Vũ Quỳnh - Kiều Phú Lĩnh Nam chích quái, NXB. Văn học 1960, tái bản năm 1990, tr.8).
Trong sách Lĩnh Nam chích quái Khảo luận - Dịch chú - Nguyên bản chữ Hán, NXB. Khoa học xã hội, 2024, chúng tôi đã thống kê cách ghi tên tác giả, năm soạn bài Tựa ở các bản LNCQ từ 10 dị bản của LNCQ. Có thể tóm tắt như sau:
- Tên của Vũ Quỳnh đặt ngay sau bài Tựa có: A.2914, VHv.1473, A.750 (NHK) (Viện Nghiên cứu Hán Nôm - VNCHN), HV.486 (Viện Sử học), H.42 (Thư viện Phạm Quỳnh). R.1607 (Thư viện Quốc gia).
- Tên của ba tác giả: Trần Thế Pháp, Vũ Quỳnh, Kiều Phú cùng đặt ở vị trí sau Mục lục có: A.33, A.750 (BL) (VNCHN).
- Tên của Vũ Quỳnh và Kiều Phú đặt trước và sau bài Tựa: R.6 (Thư viện Quốc giả)
- Tên của Vũ Quỳnh, Trần Thế Pháp, Kiều Phú đặt sau dòng lạc khoản ghi tên Vũ Quỳnh: R.1607 (Thư viện Quốc giả)
Như vậy, nếu tính thêm bài Tựa trong LTHCLC của Phan Huy Chú, chúng ta có 07 bản ghi tên của Vũ Quỳnh sau bài Tựa. Số còn lại 04 bản ghi tổng hợp cả ba tên Trần Thế Pháp, Vũ Quỳnh và Kiều Phú. 01 bản ghi tên của hai tác giả Vũ Quỳnh và Kiều Phú.
Sở dĩ có sự khác nhau trong cách ghi tên tác giả bài Tựa ở các bản LNCQ, là do trong một số thư tịch cổ của ta đã nhắc tới tác giả sách LNCQ là Trần Thế Pháp. Người đầu tiên nhắc tới tên tác giả LNCQ có lẽ là tác giả Đặng Minh Khiêm (1470-?). Trong lời Tựa sách Vịnh sử thi tập (VHv.1506, VHN), đề mùa xuân năm Quang Thiệu thứ 5 (1520), Đặng Minh Khiêm viết:
"Hồng Thuận niên gian, dư nhập Sử quán thiết thường hữu ý ư thuật cổ, nại bí thư trung sở tàng, lũ kinh binh hỏa, thư đa khuyết, kiến toàn tập giả duy Ngô Sĩ Liên Đại Việt sử kí toàn thư, Phan Phu Tiên Đại Việt sử kí, Lý Tế Xuyên Việt điện u linh tập lục, Trần Thế Pháp Lĩnh Nam chích quái lục nhi dĩ" 洪顺年间，余入史館竊嘗有意於述古，奈秘書中所藏屢經兵火書多缺見全集者，惟吳士連大越史記全書，潘孚先大越史記，李濟川越甸幽靈集錄,陳世法嶺南摭怪錄而已(Khoảng năm Hồng thuận, tôi vào Sử quán, từng trộm có ý thuật lại chuyện xưa, hiềm vì sách chứa trong Bí thư qua các lần binh hỏa, nhiều sách bị thiếu. Còn đủ chỉ thấy có sách Đại Việt sử kí toàn thư của Ngô Sĩ Liên, Đại Việt sử kí của Phan Phu Tiên, Việt điện u linh tập lục của Lý Tế Xuyên, Lĩnh Nam chích quái lục của Trần Thế Pháp mà thôi)...
Đến năm Chính Hòa thứ 18 (1697), một tác giả (không rõ họ tên) khi biên soạn LNCQ (A.33) cũng đã nói tới Thế Pháp tập. Xem lại các đoạn ghi là Thế Pháp tập thì thấy có lẽ chúng là những đứt đoạn của bản LNCQ trước khi bị người đời sau hiệu chỉnh, sửa chữa. Tên gọi Thế Pháp tập không phải là tên gọi sách LNCQ lục mà Đặng Minh Khiêm nhìn thấy ở Bí thư các. Có lẽ soạn giả đã gắn tên Trần Thế Pháp vào sách mà mình sưu tầm được và đặt tên là Thế Pháp tập chăng. Đến thế kỉ XVIII, Vũ Phương Đề (1697-?) trong tác phẩm Công dư tiệp kí, Truyện Thượng thư Vũ Quỳnh (bản chữ Hán, kí hiệu A.44 (VHN), đã viết: "Ông (tức Vũ Quỳnh) lại cùng Trần Thế Pháp soạn quyển LNCQ (Nhặt lấy những chuyện lạ ở đất Lĩnh Nam)".
Tuy nhiên, hai tác giả đầu tiên hiệu chỉnh LNCQ là Vũ Quỳnh và Kiều Phú lại hoàn toàn không rõ về tác giả Trần Thế Pháp. Vũ Quỳnh khi hiệu chỉnh LNCQ đã viết trong lời Tựa rằng: "Không biết [sách] được bắt đầu từ thời nào, do ai hoàn thành, không ghi rõ họ tên. Có lẽ viết ra đầu tiên là những bậc tài cao học rộng thời Lý, Trần, còn nhuận sắc thì do các bậc quân tử, bác nhã hiếu cổ ngày nay". (Tựa LNCQ, bản A.2914).
Sau Vũ Quỳnh một năm, Kiều Phú cũng cho ra đời một bản LNCQ do mình hiệu chỉnh. Trong lời Tựa cho lần hiệu chỉnh này, ông cũng không hề nhắc tới tác giả của LNCQ. Ông viết: "Nước Việt ta, từ đời Mười hai sứ quân trở về trước, văn hiến chưa đủ sáng tỏ. Tuy nhiên, sự tích của quốc gia vốn đã thường thấy trong Thốc thủy thông giám và Lịch triều sử. Còn như sự linh thiêng của sông núi, sự kì lạ của nhân vật thì tuy rằng ngòi bút của nhà chép sử không ghi lại, nhưng mà bia miệng không ngoa. Những bậc học rộng về sau viết ra thành truyện được bấy nhiêu thiên, xếp chắp những sự kiện vụn vặt linh tinh lại với nhau để bổ sung vào chỗ chưa hoàn bị".
Đến năm 1554, Đoàn Vĩnh Phúc khi biên soạn quyển 3 cho LNCQ, trong lời Hậu bạt ông cũng cho biết ông không rõ về tác giả sách LNCQ. Ông viết: "Nay có sách Lĩnh Nam liệt truyện, vốn mất tên tác giả, không rõ do vị Nho sinh nào khởi thảo. Vào những năm Hồng Đức có kẻ sĩ là Vũ tiên sinh người Mộ Trạch, vang danh khoa hoạn, bác học hiếu cổ làm thành hai quyển" (Hậu bạt sách LNCQ, bản A.2914).
Đến thế kỷ XVIII, nhà bác học Lê Quý Đôn cũng không khẳng định chắc chắn tác giả sách LNCQ là Trần Thế Pháp như Đặng Minh Khiêm, mà chỉ nói "tương truyền". Như trên đã nêu, trong tác phẩm Kiến văn tiểu lục, ông viết: "Tương truyền LNCQ do Trần Thế Pháp biên soạn. Trong bài tựa tập Thiếu vi Nam bản cũng nói như vậy. Không biết Thế Pháp là người xứ nào".
Không chỉ Lê Quý Đôn, Phan Huy Chú (1782-1840) trong Lịch triều hiến chương loại chí, phần Văn tịch chí, cũng đã tỏ ý nghi ngờ khi đề cập tới tác giả của LNCQ, ông viết: "LNCQ gồm ba quyển, không rõ do ai làm ra, tương truyền là Trần Thế Pháp".
Cho đến nay, các nhà nghiên cứu LNCQ cũng chưa tìm ra những tư liệu nào nói về tác giả của LNCQ, dựa vào ghi chép trên của một số tác gia thời phong kiến nên từ trước tới nay mọi người vẫn coi Trần Thế Pháp là tác giả đầu tiên của LNCQ, mặc dù không biết ông là ai, làm gì và sống vào quãng nào (Thơ văn Lý-Trần, NXB Khoa học xã hội, 1977, Tập I, tr. 87).
Chúng tôi cũng không có thông tin gì mới về tác giả Trần Thế Pháp, song cũng đồng tình với ý kiến của Gaspardone mà học giả Lê Hữu Mục dẫn lại trong sách dịch LNCQ vào năm 1961.
Ông Lê Hữu Mục cho rằng Gaspardone đã có lí khi nhận xét: "Vũ Quỳnh nhà văn, kiêm sử gia ấy có đủ trình độ và điều kiện để biết về tác giả và tác phẩm mình hiệu chỉnh "(Lĩnh Nam chích quái, Lê Hữu Mục dịch từ bản lưu trữ tại Thư viện Phạm Quỳnh, ký hiệu H.42, tr.13). Không chỉ Vũ Quỳnh, Kiều Phú cũng không hề biết gì về tác giả của LNCQ.
Việc hai ông không tìm ra được tài liệu nào về tác giả của LNCQ thì đủ biết tác giả LNCQ phải sống rất xa với thời đại của Vũ Quỳnh và Kiều Phú. Mặt khác, sách Vịnh sử thi tập đều được Lê Quý Đôn và Phan Huy Chú mô tả trong sách của mình, nhưng hai ông lại không trích dẫn ý kiến trên của Đặng Minh Khiêm. Việc hai ông không trích dẫn Vịnh sử thi tập cho phép suy đoán nhận định của Đặng Minh Khiêm về tác giả của LNCQ là Trần Thế Pháp không được hai ông lưu tâm, hoặc có thể không được hai ông biết tới.
Sau 62 năm kể từ khi LNCQ do Vũ Quỳnh hiệu chỉnh ra đời (1492-1554), có lẽ Đoàn Vĩnh Phúc là người đầu tiên đã có bản LNCQ của Vũ Quỳnh trong tay. Bấy giờ, hẳn ông họ Đoàn có ưu thế hơn bất cứ ai để chỉ ra tác giả là ai. Song, ông không hề biết gì về tác giả của LNCQ. Không lẽ cả ba người Vũ Quỳnh, Kiều Phú và Đoàn Vĩnh Phúc không hề biết gì về tác giả Trần Thế Pháp mà Vũ Phương Đề lại có thể dễ dàng khẳng định "Vũ Quỳnh cùng soạn LNCQ với Trần Thế Pháp".
Không có lẽ Vũ Quỳnh, người "đạo đức lớn rộng, học vấn uyên thâm" lại có thể dễ dàng gạt người "cộng sự"cùng soạn sách với mình là Trần Thế Pháp? Chúng tôi cho rằng, Vũ Phương Đề có lẽ cũng đã dựa vào bản LNCQ A.33 để đưa tên Trần Thế Pháp vào tác phẩm của mình. Vì vậy, nếu không có tư liệu nào đáng tin cậy hơn về tác giả Trần Thế Pháp chúng tôi vẫn nghiêng về ý kiến của Vũ Quỳnh, Kiều Phú và Đoàn Vĩnh Phúc cho rằng tác giả đầu tiên của LNCQ là khuyết danh và tên tác giả Trần Thế Pháp chỉ là tương truyền.
Ông Bùi Văn Nguyên trong Dẫn nhập sách TĐLNCQ đã cho rằng Trần Thế Pháp là người sống cùng thời với Vũ Quỳnh, và Trần Thế Pháp còn đỗ Tiến sĩ cùng năm với Vũ Quỳnh đỗ Hoàng giáp (1478). Chúng tôi chưa biết ông Bùi Văn Nguyên đã dựa vào tư liệu nào đó để cho rằng Trần Thế Pháp đỗ Tiến sĩ, xin ghi lại ở đây một chỗ khuyết về tư liệu.
Gần đây nhất, trong bài viết trên Tạp chí Văn học, số 8 năm 2001, ông Bùi Văn Nguyên đã dựa vào cuốn Bách Việt ngọc phả toàn thư do ông Nguyễn Vân Tòng, tộc trưởng họ Nguyễn các vua Hùng ở Vân Lôi, xã Quang Lãm, huyện Thanh Oai, tỉnh Hà Tây (nay là Hà Nội) lưu giữ để khẳng định "Trần Thế Pháp là Hiệu tu Phật của vua Trần Nhân Tông, tác giả sách LNCQ".
Chúng tôi cũng chưa có điều kiện để thẩm định tư liệu này, song nếu theo bản LNCQ A.33 (bản Chính Hòa 18) ghi Trần Thế Pháp, tự là Thức Chi, người Thạch Thất, Sơn Tây thì có lẽ Trần Thế Pháp không phải là vua Trần Nhân Tông vì vua không phải người Thạch Thất, Sơn Tây. Mặt khác, trong LNCQ có truyện Hà Ô Lôi, xảy ra năm Thiệu Phong thứ 6 (1346) đời vua Trần Dụ Tông. Với câu chuyện xảy ra ở thời vua Dụ Tông thì cũng khó có thể giả định vua Trần Nhân Tông (1279-1243) là tác giả sách LNCQ.
Tóm lại, theo sự khẳng định của hai học giả Lê Quý Đôn, Phan Huy Chú và sự xuất hiện tên của Vũ Quỳnh trong 6 bản LNCQ hiện còn (trong đó có bản A.2914) được các nhà nghiên cứu đi trước coi là cổ, chúng tôi cũng cho rằng Vũ Quỳnh là tác giả bài Tựa. Sở dĩ có cách ghi "tổng hợp" tên cả ba soạn giả Trần Thế Pháp, Vũ Quỳnh và Kiều Phú ở một số bản LNCQ là do ảnh hưởng từ ghi chép của Đặng Minh Khiêm ở sách Vịnh sử thi tập và cách sao chép "lắp ghép" các dị bản vào một bản của người đời sau.
Kết luận: Tác giả Trần Thế Pháp chỉ là tương truyền, không thể đặt tên ông trên bìa sách như một tác giả đích thực mà tác giả của cuốn sách LNCQ do hai GS. Đinh Gia Khánh và Nguyễn Ngọc San dịch và giới thiệu năm 1960, tái bản năm 1990 đã ghi rất rõ trên bìa là Vũ Quỳnh-Kiều Phú.
Ngày cuối năm 2024.
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét