Với những Góc nhỏ hiền hòa, Viết thật ngắn, Hạt nắng đi chơi, người thầy dạy Toán lặng lẽ trao gửi cho tôi mấy bài thơ nhỏ nhắn như “haiku”, lặng lẽ như một hạt mầm vừa nảy, như bầy chim ríu rít giữa vòm xanh.
Tôi cũng lặng yên trở về bầu trời thơ trẻ…
1. Thế giới của thiên nhiên và những liên tưởng bất ngờ
Tôi tin con người nên trở thành cây cỏ (Yi Sang), những tập thơ như lời thì thầm: “Đừng bao giờ đánh mất sự rung động trước vẻ đẹp của thiên nhiên”.
Từ đôi mắt trẻ thơ, những tập thơ của Quang Minh mở ra con đường thanh tân đưa ta trở về với thiên nhiên- nơi ta sinh ra và nơi ta được bao bọc. Nhà thơ tìm thấy mình trong cỏ cây như một bản thể hài hòa với sinh thái. Là màu nắng sớm trên những chiếc lá bàng non, là hoa cỏ ngậm sương, dòng suối ngân nga, là hạt nắng đi chơi, chú bướm vàng ngủ quên dưới lá hay hương cau dìu dịu vườn sau,… thiên nhiên gần gũi, tự thân nó đã diễn ngôn cho bao điều mà ta không dễ nhận ra.
Từ thế giới quan trong tập thơ Góc nhỏ hiền hòa, tôi tưởng mình cũng là đứa trẻ, chạy loanh quanh khắp sân nhà, trong những khu vườn, lang thang trên cánh đồng để nhặt nắng, trò chuyện với bác gió, vui đùa cùng bạn lá reo ca…
Với cách xưng hô như gia đình, thiên nhiên không chỉ hồn nhiên mà còn chứa đầy cảm xúc. Đó là những ngọt lành mà tạo hóa gửi trao cho con người, khi ta đủ tương liên với đất trời. Bởi lẽ, muốn viết về cây, phải thấy mình trong cây. Muốn viết về ngọn gió, phải thấy mình phảng phất trong không gian. Muốn nghe sóng hát, phải đồng điệu với thế giới sống động.
Và đôi khi:
Thể dục đôi mắt
Đơn giản là
Dõi theo những cánh chim trời
Thơ Quang Minh là một cách cảm và chạm vào thiên nhiên như thế.
Thế giới vốn dĩ bí ẩn diệu kỳ, qua đôi mắt trẻ thơ, nay lại càng thức dậy những liên tưởng bất ngờ, không thuộc về khuôn mẫu nào định trước. Toán học hay văn chương, tư duy con số hay tư duy ngôn ngữ, đều phải dựa trên sự sáng tạo của trí tưởng tượng bay bổng. Trong tập Hạt nắng đi chơi, bông hoa nhỏ, chú gà, ông trời ngủ dậy muộn, chú chuột trong chiếc lồng,… cũng trở nên ngộ nghĩnh, đáng yêu. Trăng cùng bé chơi trốn tìm:
Trăng chơi ú tim
tối nay cùng bé
Trăng lẫn vào mây
bé tìm đi nhé…
(Bài thơ Ú tim)
Đó là một cuộc chơi, trong cuộc chơi ấy, con người được tự do nhất. Những thoắt ẩn thoắt hiện của sự vật đã kháng cự lại sự hiện hữu cố định, những cách nghĩ đã đóng khung để ta luôn nhìn thế giới trong tính động và trong những khả thể. Từ góc sân, Quang Minh đã bằng thơ để mở ra những khoảng trời. Nơi đó, đứa trẻ tìm thấy niềm vui trong việc quét nhà:
Bé dìu thân chổi
Đi trên nền nhà
Ngọn chổi xòe ra
Như là đang múa
Hãy nghe trẻ nhỏ kể về thế giới. Thơ Quang Minh vẽ ra một bầu trời nơi không có những điện thoại thông minh hiện diện, chỉ có những chuyến dạo chơi của ba và con, của mẹ và bé trong thế giới diệu kỳ. Phải chăng, những cuộc giao tiếp với trẻ thơ là nơi là cội nguồn cho bao cảm hứng nghệ thuật:
Ngồi yên cho bé kể
Chuyện nhiều người không hay
(Bài Ông mặt trời)
Bản chất của nghệ thuật là trẻ thơ, tôi tin, bằng việc yêu trẻ, Quang Minh đã trở thành nhà thơ.
2. Thế giới của tình thương, của nụ cười và niềm vui lấp lánh
Nhưng thơ Quang Minh không chỉ là điểm nhìn của trẻ thơ được phục dựng lại, mà còn là con mắt của người lớn với khát khao để lại cho con cả một “gia tài”. Đến tập thơ Viết thật ngắn, tập thơ đặt điểm nhìn từ người lớn, của ba của mẹ để lưu giữ một vùng trời mộng mơ, miên viễn cho con:
Bố ơi “hương thời gian”
Là hương gì hả bố?
Như hương chanh con thích
Trên tóc mẹ ngày nào…
Những khái niệm vô hình đã được cảm nhận bằng những gì gần gũi, thân thương nhất. Hương chanh trên tóc mẹ, mùi hương của thiên nhiên hòa quyện cùng kỉ niệm ngọt ngào bên mẹ ấy chính là hương của thời gian. Hạnh phúc nằm trong sự đơn giản. Đó phải chăng là gia tài mà “cha” để lại cho con?
Người thơ ấy đã để lại cho con một tình yêu thương trong thế giới đại đồng. Cái nhìn của thi sĩ thấu cảm đối với cả những điều vốn dĩ hiện diện ở phía cái khác, phía của điều cá biệt. Thơ Quang Minh nói về một đám mây mù như là cách ông trời đắp chăn cho khỏi lạnh:
Sáng nay lạnh
Ông mặt trời
Đắp thêm chăn mây
Một người thầy chuẩn mực trong từng tiết dạy đã cất tiếng cho những “lệch chuẩn”, những điều vốn tồn tại khuất lấp, nhỏ bé trong đời sống hằng ngày. Để rồi, nó nuôi dưỡng ở tâm hồn mỗi đứa trẻ, không còn sự phân biệt thế giới trong những cặp nhị nguyên: ta- người, tự nhiên-phi nhân, đẹp - xấu, bình thường- bất bình thường,…Nơi ta học cách ứng xử với những cá biệt, nuôi dưỡng sự đồng cảm và bồi bổ trí thông minh cảm xúc. Và về “yêu và đồng cảm”, đúng là người lớn cần học hỏi ở trẻ thơ.
Thơ Quang Minh, có khi được đặt ở điểm nhìn trẻ thơ, có khi là tiếng lòng của người đã đi qua thơ trẻ, nhưng lúc nào cũng là điểm nhìn hướng về phía trước, phía ánh nắng của tươi vui và của nụ cười. Bài thơ “Bông lau”, tác giả hóa thành ông tiên để đem đến điều huyền diệu:
Mai sau con lớn biết không
Ba cầm lau trắng
Làm ông tiên già
Con khấn nguyện những gần, xa
Phất trần “hô biến” hiện ra: “nụ cười”
Thế giới rộng lớn bắt đầu từ mái ấm. Nơi đâu đó những đứa trẻ vẫn đang “mất kết nối” đối với chính ngôi nhà của mình, đọc thơ Quang Minh, gia đình mãi là khởi sinh cho những điều tuyệt vời nhất trong thế giới. Nơi đó, không bao giờ thiếu tiếng cười, con đường đẹp nhất là đường ba mẹ đến thăm con:
Ba có đi muôn phương
Thương về phương bé nhỏ
Nơi đó, có lời chị hát ru em, có nụ hôn của bà nồng ấm, có bàn tay và mái ấm, như nhà thơ đã viết:
Chị xòe bàn tay
ngón ngắn- ngón dài
Ngón giữa: ông bà
Hai ngón kề bên
là ba là mẹ
Ngón cái là chị
ngón út là em
Các ngón liền nhau
xếp thành mái ấm.
Với liên tưởng thú vị giữa hình ảnh bàn tay và các thành viên trong gia đình, bài thơ đưa ta về với “góc nhỏ hiền hòa” trong tim mỗi người. Gia đình chính là những kết nối đầu tiên và bền chặt, điểm tựa cho những kết nối khác của con người trong cuộc đời.
Đến tập thơ Viết thật ngắn, nhà thơ phả thêm những chiêm nghiệm, thủ thỉ tâm tình về lẽ khóc-cười trong cuộc dạo chơi. Gia tài quý giá nhất mà người thơ để lại cho “con” ấy chính là nhãn quan tích cực, nhân hậu trong cái nhìn cuộc sống:
Cuộc đời vui thú bao nhiêu
Đan tay che chở đủ điều cho con
Nghèo chưa hẳn đã khổ, đau chưa hẳn đã khổ, chỉ có tâm khổ mới…khổ. Thơ Quang Minh đem đến bầu khí quyển được bọc bởi tiếng cười vui, là nước về, “kênh reo vui”, là cỏ cây chơi đùa cùng bé, là thế giới kì diệu nơi mái trường:
Trường con bé nhỏ mới xây
Tiếng cười như đã tròn đầy từ lâu
Nhiều câu thơ mang sự chiêm nghiệm lắng đọng về nhân sinh, nhưng đọng lại sau cùng vẫn là nụ cười như nhánh bát tiên “Nhoài ra góc khuất/Cười òa”, như trăng trên cao lúc đầy lúc vơi, nhưng “Nhìn trăng như thấy nét duyên trăng cười”. Trước biến cố cuộc sống, thơ Quang Minh vẫn cái nhìn bình tĩnh, nhân hậu và dịu êm:
Ngày dịch corona
Người người gặp nhau
Cười qua ánh mắt
Con người ngày càng dễ tổn thương hơn bao giờ hết, để nuôi dưỡng một nụ cười nơi ánh mắt, đó là khi ta “học” được “sức mạnh” của lăng kính trẻ thơ, nơi vô tư không phải là vô can, mà là cách để mỗi người luôn tìm thấy sự thư thái trong chuyến hành hương cuộc đời:
Gác qua mọi chuyện trên đời
Thả thuyền theo gió rong chơi cuối chiều.
3. Thế giới của trong veo miên viễn
Văn là người. Tất cả những điều tìm thấy trong thơ Quang Minh, đều được hiện diện trong từng nụ cười, cử chỉ nhân ái với học trò, đồng nghiệp; trong từng chăm chút, nâng niu với từng bông hoa, chiếc lá nơi sân trường. Ở đó, chất mô phạm song hành cùng chất nghệ sĩ, sự lý tính đan xen cùng chất trực cảm sâu xa. Thế giới vốn dĩ không hoàn hảo, dẫu viết cho thiếu nhi, văn chương cũng không thể là một “lời nói dối”, nếu nó không phải là một “lời nói dối nhân ái”. Thơ Quang Minh là một lời nói thật của một tâm hồn “người lớn”, chân thành đi tìm cái đẹp:
Ba không là họa sĩ,
Ba đi tìm cái đẹp
Chơi trốn tìm quanh đây
Chọn viết bằng thể thơ 4 chữ, 5 chữ ,…hay lục bát dễ nhớ, đó là những bài kể chuyện bằng thơ, “Viết thật ngắn” nhưng là để nói thật nhiều. Theo tôi, cái hay nhất trong thơ Quang Minh không nằm ở kĩ thuật hay ý tứ sâu xa, mà nằm ở sự tự nhiên mộc mạc, như bản thể nguyên sơ và thuần khiết. Thuần khiết ngay trong mục đích nhà thơ cất bút, viết không để mang danh xưng nhà thơ, viết để góp nhặt chất thơ đi tặng người, tặng mình. Và nhà thơ ấy đã viết về trẻ thơ, cho trẻ thơ bằng lăng kính của một người từng trải, đi qua bao cuộc bể dâu của cuộc đời, đi qua bao khóc cười, mà đôi mắt của người vẫn mãi…trong veo:
Con người chật vật đời thường
Ước sao hằng hữu yêu thương cõi lòng
Phải chăng, thành công của một con người là sau những chặng đường lấm láp bụi trần, vẫn giữ được một tấm lòng trong? Cho đến bây giờ, dẫu đã học được ở người thầy ấy bao điều sâu sắc, tôi vẫn thấy thầy như một “đứa trẻ”. Người lặng lẽ trở về với thơ và lặng lẽ trao đi một thông điệp, nói Xuân Diệu: “Hãy nhìn đời bằng đôi mắt xanh non”.
(Ghi chú: Quang Minh là bút danh của thầy giáo Ngô Tỵ, hiện là giáo viên dạy Toán của trường THPT Chuyên Lê Thánh Tông)
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét