Tóm tắt: Bài viết tập trung phân tích, đánh giá những cội nguồn địa văn hóa góp phần hình thành nên thế giới nghệ thuật truyện cổ của dân tộc Cor (Quảng Ngãi). Qua đó, nhóm tác giả cũng hướng đến việc đánh giá, nghiệm chứng những giá trị văn hóa sâu sắc được khái quát từ những câu truyện hấp dẫn do đồng bào Cor sáng tạo. Đây cũng là một trong những minh chứng quan trọng thể hiện sự đóng góp của truyện Cor đối với tiến trình phát triển của văn hóa dân gian cộng đồng các dân tộc thiểu số Việt Nam.
Từ khóa: Văn hóa dân gian các dân tộc thiểu số, địa văn hóa, dân tộc Cor, truyện cổ dân gian, thế giới nghệ thuật truyện dân gian.
1. Dẫn nhập
Địa văn hóa (cultural geography) là một trong những thuật ngữ phái sinh trong xu hướng tiếp cận liên ngành, xuyên ngành của giới nghiên cứu văn hóa, văn học hiện nay. Trong thực tiễn nghiên cứu từ đầu thế kỉ XXI đến nay, thuật ngữ này đã nhận được nhiều sự quan tâm, vận dụng của các nhà khoa học với nhiều mô hình, lý thuyết tiếp cận cũng như phương pháp, đối tượng nghiên cứu. Tại Việt Nam, hướng tiếp cận địa văn hóa tuy đã có sự quan tâm đúng mức trong giới nghiên cứu văn hóa dân gian nhưng kết quả nghiên cứu cũng chưa thật sự rõ ràng, nhất là trong lĩnh vực nghiên cứu truyện cổ các dân tộc thiểu số.
Dựa trên tinh thần liên ngành, xuyên ngành, địa văn hóa cũng là một trong những định hướng nghiên cứu của địa lí nhân văn (human geography). Đúng như nhà nghiên cứu Nguyễn Đăng Điệp trong Trường thơ Loạn Quy Nhơn từ góc nhìn địa văn hóa đã nhận định: “địa lí tự nhiên tập trung tìm hiểu về địa chất, tài nguyên, không khí, môi trường như là những nhân tố bảo đảm cho sự tồn tại sinh học của các loài, địa lí nhân văn chủ yếu nghiên cứu các khía cạnh văn hóa liên quan đến vùng lãnh thổ, mối quan hệ và ảnh hưởng giữa con người với tự nhiên”[1]. Từ điểm nhìn địa văn hóa, khảo sát qua các đối tượng văn hóa cụ thể, chúng ta sẽ nhận thấy được những nét riêng, sự khu biệt mang tính địa phương, vùng miền.
Ở khu vực văn hóa Nam Trung Bộ, Quảng Ngãi là vùng đất có tính đa dạng và khá phức về văn hóa tộc người. Trong văn hóa, văn học dân gian Quảng Ngãi, hệ thống thể loại truyện kể đã xuất hiện khá sớm, góp phần đồng hành, định hình những thuộc tính vùng miền trong lịch sử kiến tạo địa phương và văn hóa cộng đồng. Quảng Ngãi có trên 30 dân tộc thiểu số sinh sống, trong đó có bốn dân tộc chính là Kinh, Hrê, Cor và Cadong…, trong đó nổi bật là tộc người Cor. Di sản truyện dân gian của cộng đồng dân tộc thiểu số Cor là tài sản vô giá, phản ánh bản sắc của tộc người này trong nền văn hóa chung của cộng đồng các dân tộc ở Việt Nam và Quảng Ngãi.
Một trong những điểm đặc sắc trong truyện cổ dân gian của đồng bào dân tộc Cor (Quảng Ngãi) chính là loại hình truyện kể tự sự ra đời, tồn tại và phát triển đã gắn bó chặt chẽ với tín ngưỡng, phong tục và nhiều phương diện khác của đời sống. Truyện cổ dân gian của đồng bào dân tộc Cor bao hàm rất nhiều chất hiện thực được tinh chắt từ đời sống của dân tộc, có vai trò to lớn trong việc nhận thức về tộc người và góp phần tạo nên tính dân tộc trong văn hoá tộc người ở Quảng Ngãi.
2. Cơ sở văn hóa hình thành thế giới nghệ thuật trong truyện cổ dân gian dân tộc Cor (Quảng Ngãi)
2.1. Văn hóa sinh hoạt và không gian sinh tồn
Cor là tộc người thiểu số ở Việt Nam, chủ yếu sinh sống ở các vùng núi Quảng Nam và Quảng Ngãi. Sự tồn tại và phát triển của tộc người này đã được ghi nhận từ rất sớm qua các đợt điền dã của các nhà Nhân học, Dân tộc học người Pháp và Việt Nam từ đầu thế kỉ XX đến nay. Dân tộc Cor được biết đến dưới nhiều tên gọi khác nhau như Co, Kor, Col hoặc trong tài liệu sử học như Đại Nam thực lục, Đại Nam Nhất thống chí của triều Nguyễn hoặc các chuyên luận nghiên cứu của Cao Chư, Lê Khánh Hồng, Nguyễn Đăng Vũ,... tộc người này còn được định danh với các tên gọi như Cua, Trầu, người La Thụ, người Thanh Bồng, hoặc người Trà Bồng.
Tồn sinh trong môi trường đại ngàn với nhiều hiểm họa, đồng bào Cor với số lượng dân khá khiêm tốn đã rèn luyện cho mình những phẩm chất tốt đẹp. Vùng cư trú của tộc người Cor nằm ở độ cao trung bình khoảng 500m so với mực nước biển, giống như một cao nguyên. Vùng này tiếp giáp với hai tỉnh Quảng Ngãi, Quảng Nam và cao nguyên Kon Tum, tạo ra một khu vực đại ngàn hoang dã với lượng mưa thuộc loại cao nhất trong cả nước. Trong sự rầm rạm của rừng già trên dãy Trường Sơn vĩ đại, đầy nguy hiểm và bí ẩn, dân tộc Cor, một dân tộc nhỏ bé cả về quy mô lẫn số lượng, vẫn kiên cường sống sót và phát triển với một sức sống mạnh mẽ, dũng cảm, trung thành và tinh thần nhân văn cao cả.
Có thể nói, sự sáng tạo và khả năng thích nghi với tự nhiên, sức chịu đựng bền bỉ trước những thử thách đã giúp họ vượt qua mọi khó khăn. Nhờ vào những đặc điểm này, tộc người Cor đã kiến tạo nên một di sản văn hóa phong phú và độc đáo. Văn hóa sinh hoạt của tộc người này có nhiều nét đặc trưng riêng biệt so với các dân tộc khác trong khu vực. Điều này thể hiện qua cách ăn mặc, ngôn ngữ, tín ngưỡng tôn giáo và cách sống. Một số chuyên gia nghiên cứu về văn hóa dân tộc Cor như Nguyễn Đăng Vũ, Cao Chư đã khẳng định: Trong văn hóa Cor, tộc người này thường giữ vững các giá trị gia đình, lòng hiếu thảo và lòng tự trọng dân tộc. Sự đa dạng về ngôn ngữ cũng là một điểm đặc biệt của dân tộc Cor. Mặc dù có một ngôn ngữ chính thống, nhưng họ cũng sử dụng nhiều phương ngữ khác nhau tùy thuộc vào vùng miền và bản sắc địa phương, vì vậy việc nghiên cứu và ghi chép về ngôn ngữ của họ trở nên phong phú và thú vị[2].
Nhìn chung, xét từ đặc điểm địa lý và không gian sinh tồn cũng đã ảnh hưởng đến lối sống và nền kinh tế của dân tộc Cor. Không gian sống chủ yếu của tộc người này là ở những vùng núi đồi, phụ thuộc vào nông nghiệp, chăn nuôi và săn bắn để kiếm sống. Tất cả tạo ra một môi trường sống khá khắc nghiệt, nhưng cũng là nơi nuôi dưỡng và phát triển nền văn hóa độc đáo của họ.
2.2. Văn hóa tín ngưỡng, tâm linh
Ngày nay, dân tộc Cor cũng đối mặt với nhiều thách thức trong việc bảo tồn và phát triển văn hóa của mình. Những lưu trữ và phản ảnh trong truyện cổ dân gian đã góp phần giúp cho tộc người này lưu giữ được những truyền thống và tập tục đặc trưng của mình. Các yếu tố như môi trường sinh hoạt, không gian sinh tồn tự nhiên được chú ý đã giúp cho cộng đồng Cor vượt qua với những nguy cơ ảnh hưởng đến sự mai một của văn hóa tộc người của dân tộc mình. Thông qua thế giới văn hóa được bảo lưu trong các câu chuyện cổ cùng với sự kiên trì và nỗ lực của cộng đồng, họ vẫn giữ được nền văn hóa đặc biệt, góp phần quan trọng làm “sinh động hóa” bức tranh văn hóa dân gian Việt Nam. Truyện cổ dân gian Cor có chung một đặc thù với truyện cổ các dân tộc khác về phương thức tồn tại của nó. Đó là tính truyền miệng, tính dị bản, tính dân tộc. Người Cor thường kể truyện cổ cho nhau nghe vào những lúc rỗi rãi, bên bếp lửa nhà sàn khi về đêm. Truyện cổ dân gian hiển nhiên không hẳn là chuyện thực nhưng lại bao hàm rất nhiều chất hiện thực tinh chắt từ đời sống của một dân tộc, trong trường kỳ của lịch sử tồn tại.
Trong quá khứ, phương thức sản xuất của người Cor được định hình trong phạm vi khuôn khổ của trồng trọt - chăn nuôi - hái lượm - săn bắt. Đó là hoạt động thường xuyên và cũng là sinh kế của cộng đồng, của từng gia đình và từng cá thể. Tập tục trong sản xuất tất nhiên gắn với những tri thức, với kinh nghiệm thực tiễn, nhưng mặt khác cũng gắn nhiều với tín ngưỡng dân gian vô cùng đặc sắc. Dấu ấn ấy được thể hiện khá tường minh trong các câu chuyện dân gian của người Cor. Trong xã hội người Cor, tín ngưỡng về thần linh và tương tác với vạn vật đều phản ánh sự kết hợp giữa tín ngưỡng tôn giáo và quan niệm về văn hóa, tự nhiên. Từ xa xưa, người Cor đã có tín ngưỡng sơ khai về tư tưởng vạn vật hữu linh của văn hóa dân tộc Việt và cả khu vực Đông Á. Họ thường cúng các thần linh như trời, đất, lửa, sông, núi, đá, mưa, nắng, gió, cây cối và các vật dụng trong cuộc sống hằng ngày. Họ còn tin vào các tầng của thế giới, với ý niệm rằng thế giới gồm ba tầng: tầng trời với thần mặt trời, thần mặt trăng, và các thần sao; tầng trần gian trên mặt đất; và tầng âm phủ dưới đất. Người Cor tin rằng cuộc sống sau khi chết sẽ tiếp tục ở dưới đất. Truyện cổ dân gian có thể không phải là điểm sáng duy nhất trong văn hóa tộc người Cor, nhưng nó là tấm gương phản chiếu những diễn giải, nhận thức lịch sử, tín ngưỡng dân tộc và được truyền thừa qua nhiều thế hệ. Đó là những diễn ngôn miêu thuật về không gian sống với những đặc điểm cụ thể, riêng có của nó. Qua truyện cổ, loại trừ những yếu tố mang tính hoang đường kì ảo, chúng ta vẫn hình dung được không gian sinh hoạt của người Cor. Đó là tộc người đã gắn cuộc mưu sinh của mình với đại ngàn hiểm nguy, chấp nhận những hiểm họa thú rừng, hổ luôn chực chờ vồ người,... Ở những thiên truyện cổ ấy, “người tiếp nhận hôm nay vẫn tái hiện được hình ảnh những con voi hễ thấy chuối là dày xéo, mang hễ thấy quế là đào rễ, gấu hảo ngọt, thường tìm ăn mít chín, mật ong, thường trú ngụ trên cây chò cao vút giữa trời, hễ thấy người là xông vào móc mắt; có những trận lũ dữ dội như có thể trôi cả một quả núi ra giữa biển”[3]. Và “chính trong không gian sinh tồn ấy cũng có những thuận lợi giúp con người sinh tồn, như có cây quế, cây lúa, có những loài vật có ích cho loài người, như chim chèo bẻo, có thứ quý như mật gấu, mật ong rừng”[4]…Sự nhận thức về nguồn gốc tộc người Cor đã thể hiện qua các truyện như Sự tích núi Răng Cưa, Sự tích mật gấu, Tapooc, Giết con quỷ bảy miệng, Chàng câu cá, Quỷ rừng, Chàng Pọt Thây,… với cách nhận thức và lí giải mang tính chất huyền thoại. Truyện kể giúp ta hiểu về nguồn gốc tộc người cũng như những đặc điểm mang tính địa phương như đặc điểm về địa lí, tự nhiên cũng như giúp ta hiểu về cách ứng xử của con người với thế giới tự nhiên và với các thế lực khác. Từ đó thấy được những vẻ đẹp thuần khiết và hấp dẫn về địa văn hóa trong thế giới nghệ thuật truyện cổ của dân tộc Cor.
3. Thế giới nghệ thuật truyện cổ dân tộc Cor
3.1. Những luận giải về thế giới quan
Truyện cổ dân gian Cor là một phần của di sản văn hóa vùng văn hóa dân gian Quảng Ngãi, là kho tàng văn hóa sâu sắc, đậm đà. Bằng cách phân tích các truyện kể và đề cập đến các yếu tố văn hóa, chúng ta có thể đưa ra những lí giải nhận thức về thế giới quan của cộng đồng tộc người Cor.
Trong truyện cổ Cor, việc lý giải những nhận thức về thế giới quan của cộng đồng được thể hiện qua các huyền thoại, truyền thuyết giải thích về trời đất, con người, sông núi và các loài vật khác. Về huyền thoại, nhằm giải thích thuở ban đầu của trời đất đã hình thành như thế nào, chẳng hạn truyện Người khổng lồ Taman Xơri. Thiên truyện là những thông điệp về thế giới quan của con người thời cổ. Cách thức họ biện giải về nguồn gốc, sự hình hình thành vũ trụ, muôn loài minh chứng môi trường sinh tồn của người Cor sống trong một vùng tự nhiên hiểm trở, khắc nghiệt, cách biệt và chưa có trình độ xã hội phát triển. Từ thực tiễn ấy, họ đã có những ý niệm rất sơ khởi, riêng biệt khi giải thích về thiên nhiên, đất trời. Với họ, “Thuở ấy, trời và đất còn gần nhau, con người với tay là tới trời. Cây cối rất thấp và nhỏ, muôn thú cũng không nhiều. Mỗi lần con người giã gạo thì cái chày đội lùng nhùng vào bụng trời. Một hôm, người khổng lồ Taman Xori đi ngang qua làng thấy một người đàn bà đang giã gạo trong cảnh vướng bụng trời. Taman Xori dang chân ra; một chân đạp sông Giang, chân kia đạp sông Ta Ít, rồi dùng đôi tay dài và to của mình cầm chiếc chày giã gạo chống trời lên cao, cao mãi cho đến khi con người vừa ý mới thôi. Từ đó, trời đất mới xa nhau, trời cao tít, rừng núi khoáng đãng dưới bầu trời lồng lộng, cây cối vươn cao và to lớn ra. Chim thú sinh sôi ngày càng nhiều. Con người giã gạo không còn đụng trời nữa…”[5].
Truyện Núi Răng Cưa ở trên đã phản ánh cách nhận thức khá trong sáng của tộc người Cor, là cách để họ lí giải vì sao ngọn núi ở Trà Bồng có hình dạng giống hình chiếc răng cưa và người dân ở đây lại gọi tên núi như vậy. Đúng như nhà nghiên cứu Cao Chư đã nhận: "Giữa đại ngàn, làng này tách biệt với các làng khác, đường sá xa xôi cho nên thường ban đêm một làng người Cor quây quần bên một gian chung của làng đấy. Tức là gian gươl. Họ vui chơi, sinh hoạt chung với nhau và người ta kể ta-bol. Đây là một hình thức một truyện cổ tích. Ví dụ câu chuyện địa hạt của người Cor ở có núi răng cưa. Trước cái hình thù kỳ dị đó người ta giải thích trong ta bol: thời xa xưa có cô công chúa rất thích chèo thuyền, tuy nhiên, chèo đến đó thì gọi mãi không thấy thần núi không có chịu mở cửa để qua. Cô gái tức mình cho các con thuyền băng thẳng qua bên kia núi. Người ta là Răng Cưa. Đó là đơn thuần nhận thức"[6].
Như vậy, trong câu chuyện của mình, tộc người Cor đã thể hiện tinh thần nhân văn, giáo dục sâu sắc. Có thể nói, thông qua những thiên truyện biện giải về quá trình hình thành trời, đất, núi sông, cây quế..., cách hành xử của con người với tự nhiên, với xã hội trong truyện cổ dân gian, các chủ thể dân gian trong cộng đồng tộc người Cor luôn hướng đến con người và các thuộc tính quý báu của con người: Chân - Thiện - Mỹ.
3.2. Những diễn giải về hành trình sinh tồn và các hiện tượng văn hóa
Có thể nói, hành trình sinh tồn của dân tộc Cor là cuộc chinh phục của con người đối với thế giới tự nhiên và cạnh tranh không gian sống trong hoàn cảnh khắt nghiệt. Từ rất lâu, người Cor đã quần cư ở vùng núi non hiểm trở, công việc chính là làm nương rẫy, mọi hoạt động sản xuất, trồng trọt phụ thuộc chặt chẽ vào thiên nhiên. Thiên nhiên là nguồn sống của đồng bào cư trú nơi đây. Song, thế giới tự nhiên hoang dã thời xưa luôn rình rập nhiều hiểm họa, đe dọa sự sống con người. Để giành lấy sự sinh tồn của mình, con người buộc phải chinh phục, đối kháng với tự nhiên. Đấu tranh với tự nhiên là cuộc chiến sinh tồn khốc liệt, đó là sự cạnh tranh, chiến đấu dữ dội giữa con người với thế giới tự nhiên, muôn loài để giành lấy sự sống hoặc các điều kiện thiết yếu, cần thiết cho sự tồn tại của con người. Cuộc đấu tranh với tự nhiên của người dân xưa nơi này được kể với phương thức hư cấu, tưởng tượng đã cho thấy trí tưởng tượng bay bổng diệu kì của đồng bào Cor thuở xa xưa. Và những truyện cổ này đã có hàm lượng tinh chất hiện thực sâu sắc, được tinh cất từ đời sống của một dân tộc trong trường kỳ của lịch sử tồn tại của nó.
Trong cuộc sống hằng ngày mang đầy rẫy khó khăn và thử thách, con người luôn phải đối mặt và chiến đấu không ngừng để giành lấy sự sinh tồn. Truyện Núi Răng Cưa là minh chứng về sự đấu tranh không ngừng của dân làng chống lại sức mạnh của thiên nhiên, qua những trận lụt lội kinh hoàng. Họ phải đua với thời gian để tìm phương cách thích nghi với sự khắc nghiệt của thiên nhiên. Trong Núi Răng Cưa, nữ thần Huyếc cũng như người dân đều phải sử dụng mọi sức lực và trí tuệ để vượt qua khó khăn. Vị thần này không chỉ là người tạo lũ lụt mà còn tham gia vào cuộc chiến chống lại dân làng. Sự kháng cự này của cộng đồng đối với nữ thần đã làm nổi bật tầm quan trọng của sự đoàn kết, nhất trí, mà điển hình là hội làng dưới sự dẫn dắt của Già làng Kgé. Hình ảnh Già làng Kgé rất bản lĩnh, dũng cảm quyết chiến với thần nước dữ để cứu dân làng. Chúng ta có thể nhận thấy kiên định của Già làng Kgé khi ông từ chối lùi bước trước những yêu sách của nữ thần Huyếc: “Hỡi lão già Kgé, hãy dời làng đi nơi khác cho ta sang bên kia lấy vàng, lấy của. Già Kgé vẫn hiên ngang, sừng sững giữa trời đáp lại: - Dân các làng đã ở đây từ thời “Ông Chó, bà Người”, ta quyết chết cho rừng này xanh tốt, không đi đâu cả!- Lão không chịu tránh ra thì ta cũng sẽ băng qua”[7]. Sự kiên trì, dũng cảm của người dân trong việc đương đầu và không bao giờ từ bỏ, dù cho phải đối mặt với những đợt sóng dữ dội hay là mệnh lệnh của nữ thần Huyếc, cho thấy sức mạnh tinh thần rất phi thường. Truyện Quỷ rừng đã hướng dẫn người đọc trải qua quá trình nghiệm sinh về quá trình gian khổ của con người trong cuộc chiến sinh tồn. Cái chết của người vợ, hình ảnh hai đứa trẻ mồ côi nhớ mẹ làm cho người đọc thương cảm, xót xa. Nhưng cuối cùng, khi người mẹ đã mất hiện lên ngồi trên phiến đá cho con bú và âu yếm vuốt ve đứa con thơ thì lại bị quỷ rừng và Xơ Króa xông vào chém. Ngay lúc đó “cơn mưa ào ào trút nước, người mẹ hóa thành dòng suối lũ cuồn cuộn từ nguồn lao xuống cuốn phăng quỷ rừng…”[8]. Những trận chiến giành lại làng và cuộc sống yên bình sau đó của người dân cũng là hình ảnh của sự kiên cường và những nỗ lực không ngừng nghỉ để đối mặt và thích nghi với những thay đổi của tự nhiên - dù rằng đôi khi những đổi thay này đã được đẩy lên đến cực điểm.
Truyện cổ dân gian Cor vừa là công cụ vừa là minh chứng để lý giải các hiện tượng văn hóa mà cộng đồng này đã cố công gìn giữ và phát huy. Truyện cổ như là sự cắt nghĩa nguyên cớ ra đời của các hiện tượng văn hóa của dân tộc, chẳng hạn tích truyện kể tại sao người Cor phải dựng nhà sàn xlup, vì sao trong lễ hội ăn trâu phải đánh cồng chiêng, ai là người đã sáng tạo ra cái gu, cây nêu và tại sao phải cúng người ấy. Qua mỗi thiên truyện, các hiện tượng văn hóa được lí giải nguồn gốc một cách rất riêng và độc đáo. Sự tích nhà dài đã lí giải hấp dẫn về nguồn gốc hình thành các nhà dài, là nơi sinh sống của con người trong các bản làng Cor ngày trước. Hoặc ở truyện Cây nêu đâm trâu đã lí giải vì sao người Cor xem “cây chò” trong rừng là cây thiêng, là biểu tượng của tình thủy chung. Vì vậy, mỗi khi có lễ hội cúng trâu “Người Cor chặt chây này làm cây nêu, lấy dây mây buộc trâu vào để đâm, dâng trâu lên thần linh”[9].
Truyện cổ dân gian Cor là những thông điệp lịch sử, văn hóa và con người. Những thông điệp ấy được kiến tạo trên cơ sở nền tảng của một hệ tư duy rất độc đáo và không gian sống khắc nghiệt cũng như ý chí chinh phục khó khăn luôn được nêu cao của tộc người này. Từ sự vượt khó ấy, họ đã sáng tạo ra các hiện tượng văn hóa rất chuyên biệt và mang đậm dấu ấn nhân sinh của mình. Đó là những điểm đáng trân tọng khi tiếp cận văn hóa đối với hệ thống truyện cổ này.
3.3. Kiến giải thông điệp và quan hệ nhân sinh
Trong truyện cổ Cor, có truyện đã đề cập đến những xung đột xảy ra trong đời sống cộng đồng, truyện Okplíc và Okplóc kể về sự xung đột xảy ra xuất phát từ lòng đố kị, ghen ghét của con người, cụ thể là các chàng trai làng xung quanh vì thấy hai anh em Okplíc và Okplóc cưới được hai chị em là hai cô gái làng xinh đẹp, giỏi giang nên từ đó đem lòng ghen ghét. Khi hai chàng trai dong thuyền đánh cá trên sông Giang thì bị lũ trai làng phục sẵn xông ra chặn đánh. Hai anh em dũng cảm chống trả nhưng lũ trai làng đông quá nên cuối cùng đã bị bọn chúng “chém chết dưới dòng sông Giang”. Truyện với phần kết thúc khá khác biệt với nhiều truyện khác là cái chết bi thương của người lương thiện, hiền lành, đó là cái chết của hai anh em Okplíc và Okplóc. Họ đã chết phần thể phách nhưng linh hồn họ là phần tinh anh luôn sống mãi với núi rừng, với bà con bản làng.
Hệ thống motif trong truyện cổ Cor cũng có những tương đồng với các dân tộc khác. Đó là quá trình mô tả xung đột, mâu thuẫn trong gia đình với sự hiện diện của hình ảnh người em bất hạnh. Theo motif này, chúng ta thường thấy chi tiết phân chia tài sản khi cha mẹ qua đời, từ đó nảy sinh việc người anh (thường là người độc ác, tham lam) tranh giành hết tài sản của người em. Truyện Người anh tham lam là một ví dụ như thế. Sau khi cha mẹ qua đời, nước mắt chưa kịp ráo, thì “người anh âm mưu chiếm hết của cải cha mẹ để lại. Chiêng, đốc rượu, váy, vòng bạc, vòng cườm, nồi… người anh giành về mình cả, chỉ để lại cho người em một chiếc rựa cùn”[10]. Trong cuộc đấu tranh này, người em hiền lành, cam chịu, không lên tiếng phản kháng vì sự bất bình đẳng trong gia đình nhưng cuối cùng phần thưởng xứng đáng thuộc về người em đó chính là cuộc sống sung túc, hạnh phúc lâu dài về sau, còn người anh tham lam phải trả giá bằng chính tính mạng của mình.
Ông Líc là câu chuyện hấp dẫn về cuộc chiến đấu giữa các tộc người được miêu tả qua các hình ảnh và nhân vật đặc sắc. Người Cor, một tộc người hiền lành, sống trong sự yên bình và giản dị, luôn mong muốn cuộc sống thanh bình không bị xáo trộn. Sự chăm chỉ và lòng dũng cảm của họ phản ánh tính cách của người Cor khi họ luôn phòng thủ, họ rào quanh làng vững chắc và sẵn sàng chống trả quyết liệt nhằm bảo vệ cuộc sống yên vui của làng bản mình. Người Cor cũng gửi gắm lòng tôn trọng mãnh liệt đối với việc rèn luyện và lòng can đảm trong hình tượng ông Líc, một nhân vật mẫu mực trong văn bản. Ông là người của làng Tam Rung, một vùng nổi tiếng về mẫu mực trí và dũng. Khi nhắc đến nguồn gốc của vũ trụ, hình thức “khí phách” và “kiêu hùng” của ông Líc có liên quan mật thiết, như thể ông là người bảo vệ và duy trì trật tự vũ trụ. Sự kiêu hùng được miêu tả xuyên suốt câu chuyện, thể hiện rằng “ông Líc to khỏe, thân hình đồ sộ như cây chò già. Ông mặc khố hoa đứng giữa sân làng sừng sững như ngọn núi cao”[11]. Hình ảnh ông Líc với cây giáo dài trong tay đi tìm bọn giặc để đánh trả được miêu tả thật hào hùng, kiêu dũng. Bọn chúng thấy ông với dáng người “cao to như núi cao, oai phong như hổ đực nên sợ hãi chui hết vào rễ cây giẽ to”[12]. Câu chuyện trên đã cho thấy cuộc chiến quyết liệt của con người khi đứng lên chống lại các lực lượng thù địch bên ngoài, qua đó vẻ đẹp của lòng dũng cảm, ý chí, sự kiên trì và cũng chính là thông điệp hòa bình, nguyên tắc ứng xử, đối phó, đấu tranh bảo vệ an toàn cho quê hương, buôn làng luôn được tôn trọng và gìn giữ.
4. Kết luận
Có thể nói, từ hướng tiếp cận địa văn hóa, thế giới nghệ thuật trong truyện cổ của tộc người Cor đã hiện lên với một dáng vẻ rất sinh động, hấp dẫn, sâu sắc và giàu tính minh triết. Vượt lên chính mình, bất chấp không gian sinh tồn ẩn chứa nhiều bất trắc, cuộc sống vất vả và phụ thuộc vào thiên nhiên, nhưng với bản chất thiện lương, niềm tin lạc quan vào con người, sự vững chãi của cộng đồng, tộc người Cor đã xây dựng nên một bức tranh nhân sinh vô cùng thú vị qua các thiên truyện cổ của dân tộc mình.
Hơn bất kì một dân tộc nào khác, đặc tính thông minh, dũng cảm, mưu trí và nghĩa tình đã được cộng đồng dân tộc Cor thể hiện một cách thần tình, linh động, nhuần nhuyễn và chuyển hóa sâu sắc trong từ ý niệm, hình tượng nhân vật hay giá trị của câu chuyện được đúc kết. Do vậy, mỗi thiên truyện cổ là mỗi thông điệp nhân sinh và giá trị văn hóa mà tổ tiên người dân tộc Cor muốn trao gửi cho thế hệ mai sau. Có lẽ, đây cũng chính là những đóng góp sâu sắc mà tộc người Cor đã đóng góp cho tiến trình phát triển văn hóa dân gian của các dân tộc thiểu số ở Việt Nam.
Tài liệu tham khảo
1. Cao Chư (2019), Văn hóa cổ truyền dân tộc Cor tổng thể và những giá trị đặc trưng, Nxb. Khoa học xã hội, Hà Nội.
2. Nguyễn Đăng Điệp (2022), Trường thơ Loạn Quy Nhơn từ góc nhìn địa văn hóa, https://vanvn.vn/truong-tho-loan-quy-nhon-tu-goc-nhin-dia-van-hoa/
3. Vũ Hùng sưu tầm và biên soạn (2018), Truyện cổ Cor, Nxb. Đà Nẵng, Đà Nẵng.
4. Đoàn Triệu Long (2013), “Văn hóa, tín ngưỡng truyền thống của dân tộc Cor huyện Trà Bồng”, Tạp chí Dân tộc, http://tapchidantoc.ubdt.gov.vn/2013-08-06/728d7480409fbb0ebab5fffe51f496f0-cema.htm
5. Trịnh Thị Hồng Nga (2016), Truyện cổ dân gian dân tộc Cor, Nxb. Đà Nẵng.
[1] Nguyễn Đăng Điệp (2022), Trường thơ Loạn Quy Nhơn từ góc nhìn địa văn hóa, https://vanvn.vn/truong-tho-loan-quy-nhon-tu-goc-nhin-dia-van-hoa/
[2] Xin xem: Cao Chư (2019), Văn hóa cổ truyền dân tộc Cor tổng thể và những giá trị đặc trưng, Nxb. Khoa học xã hội, Hà Nội.
[3] Trịnh Thị Hồng Nga (2016), Truyện cổ dân gian dân tộc Cor, Nxb. Đà Nẵng, tr.27.
[4] Đoàn Triệu Long (2013), “Văn hóa, tín ngưỡng truyền thống của dân tộc Cor huyện Trà Bồng”, Tạp chí Dân tộc, http://tapchidantoc.ubdt.gov.vn/2013-08-06/728d7480409fbb0ebab5fffe51f496f0-cema.htm
[5] Vũ Hùng sưu tầm và biên soạn (2018), Truyện cổ Cor, Nxb. Đà Nẵng, Đà Nẵng, tr.16.
[6] Cao Chư (2019), Văn hóa cổ truyền dân tộc Cor tổng thể và những giá trị đặc trưng, Nxb. Khoa học xã hội, Hà Nội, tr.18.
[7] Vũ Hùng sưu tầm và biên soạn (2018), Truyện cổ Cor, Sđd tr.21-22.
[8] Vũ Hùng sưu tầm và biên soạn (2018), Truyện cổ Cor, Sđd, tr.79.
[9] Vũ Hùng sưu tầm và biên soạn (2018), Truyện cổ Cor, Sđd, tr.28.
[10] Vũ Hùng sưu tầm và biên soạn (2018), Truyện cổ Cor, Sđd, tr.73.
[11] Vũ Hùng sưu tầm và biên soạn (2018), Truyện cổ Cor, Sđd, tr.64.
[12] Vũ Hùng sưu tầm và biên soạn (2018), Truyện cổ Cor, Sđd, tr.65.
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét