Mùa hè năm Mậu Thân (1908), phong trào nông dân kháng thuế nổ ra tại một số tỉnh duyên hải miền Trung, Quảng Nam và Bình Định là hai địa phương có phong trào kháng thuế mạnh mẽ nhất. Một trong những thủ lĩnh của phong trào “cự sưu, kháng thuế” ở Bình Định lúc bấy giờ là Tiến sĩ Hồ Sĩ Tạo – Tiến sĩ Hòa Cư.
Hồ Sĩ Tạo, Tiến sĩ Hán học cuối cùng của tỉnh Bình Định, hiệu Lam Giang, sinh năm Kỷ Tỵ, đời Tự Đức (1869), tại làng Hòa Cư, huyện Tuy Viễn, nay là khu phố Hòa Cư, phường Nhơn Hưng, thị xã An Nhơn. Thiếu thời, nhờ sự giáo dục của phụ thân là ông Tú Hồ Danh Chánh mà ông sớm thành tài. Năm Mậu Tý (1888), ông thi Hương tại Huế đỗ Tú tài. Năm Tân Mão, Thành Thái thứ 3 (1891) thi Hương tại trường Bình Định, đỗ Cử nhân thứ 3/16, lúc 22 tuổi.
Năm Mậu Tuất (1898), ông được sơ bổ làm Giáo thọ phủ Tuy Hòa. Năm Giáp Thìn, Thành Thái 16 (1904), đang làm Giáo thọ phủ Tuy Hòa, phẩm chánh thất, ông về kinh thi Hội, đỗ Đệ tam giáp Đồng Tiến sĩ xuất thân vị thứ 4/5, lúc 35 tuổi. Trong năm này, ông được chuyển về kinh làm Thừa Phái tại Bộ Lại.
Năm Đinh Mùi, Thành Thái 19 (1907), ông được bổ làm Tri huyện Tân Định, tỉnh Khánh Hòa, phẩm tùng lục. Năm Mậu Thân, Thành Thái 20 (1908), ông về quê thọ tang mẹ, gặp lúc Phong trào Dân biến Cự sưu kháng thuế bộc phát tại Quảng Nam rồi lan vào Bình Định, ông được các thủ lĩnh tôn làm người đứng đầu, chỉ huy cuộc tranh đấu của “Đồng bào”.
Ngày 16.4.1908, phong trào “Đồng bào” lan tới thành Bình Định, giới trí thức và nông dân các phủ huyện do tổng, lý sở tại hướng dẫn kéo về thành Bình Định đấu tranh lên đến hàng ngàn người. Tiến sĩ Hồ Sĩ Tạo đứng ra sắp xếp tổ chức “Đồng bào”, cắt cử đại biểu cấp phủ, huyện, tổng, xã để dễ điều hành. Ông cho khắc một chiếc ấn bằng đồng làm tin trong việc từ lệnh. Chiếc ấn hình vuông, khắc trên chữ BÌNH, dưới chữ ĐỊNH bằng Quốc ngữ, chính giữa có bốn chữ ĐỒNG BÀO DÂN KÝ bằng Hán tự viết kiểu chữ triện.
Giữa lúc phong trào phát triển mạnh, một số lãnh đạo của phong trào bị nhà cầm quyền bắt giữ rồi xử chém. Tiến sĩ Hồ Sĩ Tạo bị cũng câu lưu, mấy ngày sau ông được thả về, ông giao ấn tín cho ông Huỳnh Vân (người Phù Mỹ), rồi rút vào bóng tối giữ vai trò cố vấn cho phong trào.
Phong trào bị thực dân Pháp và nhà cầm quyền Nam triều đàn áp tan rã, ông bị bắt, kết án trảm giam hậu. Vua Duy Tân hay được, bắt đệ nội vụ về triều, vua giao đình nghị. Ông bị cách hết chức tước, giảm án xuống còn khổ sai. Trong thời gian mắc vòng lao lý, ông dùng thơ văn để ký thác tâm sự, vẫn giữ vững lập trường vì nước vì dân. Thực dân Pháp có thể giam được thân ông, nhưng không đoạt nổi chí ông, thể hiện qua hai bài thơ ông viết:
I. XUÂN NHẬT NGẪU CẢM
Năm mới trời xuân cha chả vui,
Vui rồi nghĩ lại cũng bùi ngùi.
Một mình võng lọng gông cùm đủ,
Bốn kỷ nên hư khổ sướng rồi,
Chướng chướng ngoài tai trâu ngựa gọi,
Trơ trơ trong dạ đá vàng trui,
Từ đây cho tới về sau nữa,
Sau nữa ra răng sẽ thử coi.
II. Duyên kiếp chi chỉ khéo lạ đời,
Nhục vinh trong cuộc cũng là trời,
Biển cờ ai mượn thầy đem tới,
Trăn trối rồi ra bác khuấy chơi.
Thảo mẹ ba xuân lòng cỏ thẹn,
Chăn dân bốn tháng vận cầm lơi.
Thôi thôi nhắm mắt dò con tạo,
Trâu ngựa ngoài tai mặc tiếng người.
Ông ngồi tù tại ngục Bình Định 12 năm, đến triều Khải Định (1920) mới được ân xá, trả lại học vị và khôi phục nguyên hàm. Sau khi ra tù, bạn tâm giao của ông là Phó bảng Đào Phan Duân và người cùng cảnh ngộ: Cử nhân Nguyễn Trọng trì. Ông mất tại quê nhà tháng Giêng năm Giáp Tuất (1934), thọ 65 tuổi, mộ táng trong thôn.
Từ khoa Kỷ Dậu, Tự Đức thứ 2 (1849) ông Ngô Tùng Nho đỗ tiến sĩ, đến khoa Giáp Thìn, Thành Thái 16 (1904) ông Hồ Sĩ Tạo đỗ Tiến sĩ. Trong vòng hơn 50 năm, từ năm 1850-1903, triều đình mở 21 khoa thi Tiến sĩ, nhưng tỉnh Bình Định chỉ có một ông đỗ Phó bảng là Đào Phan Duân đỗ năm 1895, không có ai đỗ tiến sĩ. Nên ông được người dân Bình Định rất quí trọng. Về sau, ông can trọng án vụ Đồng Bào khiến nhân dân trong tỉnh càng kính mến ông. Vì vậy, ở Bình Định lúc bấy giờ không ai gọi thẳng tên ông mà gọi là Tiến sĩ Hòa Cư.
Ông để lại một vài bài thơ Nôm và một số câu liễn ông tự đề ảnh hiện thờ tại nhà thờ ông ở Hòa Cư và câu liễn ông điếu sống bạn là Cử nhân Nguyễn Trọng Trì được tác giả Bùi Văn Lăng đưa vào sách Danh nhân Bình Định từ năm 1942. Ông Cử Trần Đình Tân sưu tầm được bốn câu đối và hai bài thơ đưa vào các sách: Chư danh gia đối liên tập, Biểu Xuyên đối liên tập, Biểu Xuyên di cảo, Hà Trì thảo bản và được tác giả Đặng Quí Địch đưa vào sách Nhân vật Bình Định.
Nguồn: Tạp chí Văn nghệ An Nhơn
Số xuân Quý Mão - 2023
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét