NGUỒN GỐC PHÁT SINH PHÁO HOA (Dịch giả Trần Thị Tây Nguyên)

Cả thế giới công nhận nghệ thuật chơi pháo hoa xuất phát từ Trung Quốc, sau đó lan truyền sang châu Âu. Người ta lấy hai thuật ngữ Pyro có nghĩa là lửa và Technikós có nghĩa là kỹ thuật trong tiếng Hy Lạp để hình thành từ vựng Pyrotechnique có nghĩa là pháo hoa trong tiếng Pháp và một vài ngôn ngữ sử dụng chữ Latin khác.

Về phía Trung Quốc, theo như chuyên mục văn hoá truyền thống trên cổng thông tin chính phủ của quốc gia này thì pháo hoa có lịch sử phát tích như sau:

Sách Thần Dị Kinh (神异经) kể rằng thời xưa, con người dựng nhà trong rừng sâu núi thẳm, buổi tối phải đốt lửa trại (篝火) để nướng thức ăn và giữ ấm, đồng thời cũng để ngăn chặn thú dữ. Nhưng trong núi, có một con vật không sợ người cũng không sợ lửa, thường xuyên nhân lúc con người bất cẩn thì lẻn vào trộm đồ ăn. Con vật này có mặt người nhưng thân hình lại giống con khỉ, sách xưa gọi nó là Sơn Tao (山臊). Chữ Tao có nghĩa là mùi tanh trong tanh tao mà người Việt hay xài đấy. Có tư liệu cho rằng nó cũng chính là con mãnh thú tên Niên (年) trong đơn vị tính thời gian năm đấy.

Vì muốn đối phó với con vật này, người ta nghĩ ra cách đốt lửa trong ống tre, lợi dụng tiếng nổ khi tre nứt ra mà xua đuổi được con vật này. Con vật này nghe đồn rằng có thể khiến cho con người bị bệnh nóng lạnh thất thường. Nó gần như bị xem là căn nguyên của bệnh cảm cúm, cho nên phải xua được nó thì mới trừ khử đươc tà khí.

Đến triều đại nhà Đường, trong lúc dịch bệnh hoành hành bốn phương tám hướng, có một người tên là Lý Điền (李田) đã lấy đá Tiêu (硝石 khoáng vật có chứa muối Kali nitrat) bỏ vào trong ống tre rồi châm lửa. Kết quả là phát ra tiếng nổ vang trời và khói bay mịt mù, tiêu tan luôn chướng khí, chế ngự được dịch bệnh. 

Tiêu bộc trúc (硝爆竹) là loại pháo cổ nhất của Trung Quốc. Sau này, người ta trộn đá Tiêu với lưu huỳnh và than gỗ rồi nhét vào ống tre mà đốt, hình thành nên loại pháo gọi là bộc trượng (爆仗).

Đến thời nhà Tống, người dân mới bắt đầu thịnh hành dùng pháo gói trong ống giấy hoặc túi bện từ sợi thân cây gai dầu (tên khoa học Cannabis sativa) để hình thành loại pháo tên là Biên Pháo (编炮) hay Tiên Pháo (鞭炮). Việc người Mông Cổ đi khắp nơi để cướp lãnh thổ đã khiến pháo lan ra khắp thế giới. Kết quả là hôm nay chúng ta được thấy những màn pháo hoa đặc sắc.

---

Tác giả ảnh: Trương Tuấn.