BÊN LỀ CHỢ CÂY CỐC (PHÚ PHONG, TÂY SƠN, BÌNH ĐỊNH) - Nhà nghiên cứu Phan Trường Nghị

Chợ là chỗ tụ họp, tập trung để bày bán, nên sách xưa chép về chợ dưới danh mục là Thị tập (巿集). Đại Nam Nhất Thống Chí bản năm Duy Tân thứ 3 (1910) thống kê tỉnh Bình Định có 118 sở chợ, chia làm 9 hạng thuế. Theo đó có thể liệt kê được các chợ thuộc khu vực huyện Tây Sơn ngày nay:

+ mức thuế hạng 7 có chợ Kiên Mỹ

+ mức thuế hạng 8 có các chợ Thượng Giang, Phú Phong, Thủ Thiện, Dõng Hòa, Trường Định

+ mức thuế hạng 9 có các chợ Tiên Thuận, Trinh Tường, Kiên Ngãi, Mỹ Thạch, Vân Tường, Mỹ Yên, Nhơn Thuận

Đại lược chợ phân bổ đều các tiểu vùng, nhưng mặt bằng thuế chợ cho thấy mức sinh hoạt cư dân Tây Sơn thời bấy giờ chưa cao. Huyện lỵ Bình Khê năm 1910 đặt tại Đồng Phó, nhưng chợ Thượng Giang (tục danh chợ Đồng Phó) chỉ ở mức thuế hạng 8. Chợ Kiên Mỹ mức hạng 7, đem so với chợ Mỹ Thạnh (tục danh chợ An Thái) cùng huyện Tuy Viễn lại chịu thuế hạng 3.

Chợ Phú Phong (tục danh chợ Cây Cốc) của huyện Tuy Viễn ở mức thuế hạng 8, cư dân quanh vùng vẫn còn tự cung tự cấp theo tình hình kinh tế nông nghiệp làng quê. Cũng có nghĩa công nhân sở dệt Delignon bấy giờ chưa đông, buồng tằm vẫn còn đặt ngoài tỉnh thành Bình Định (nay là phường Bình Định thị xã An Nhơn).

Xét bản đổ phủ An Nhơn do cục bản đồ VNCH vẽ lưới tọa độ từ bản đồ của người Pháp vẽ năm 1951, nhưng có xác nhận cơ sở dữ liệu bản đồ được thu thập từ những năm 1908 - 1909. Thấy được chợ Cây Cốc nằm mé bờ sông, sát bên sở dệt Delignon. Có thể khẳng định chợ Cây Cốc ngày xưa nằm ở khu vực ngoài đình Phú Phong, trước trường Tiểu học Quận lỵ Bình Khê (ngày nay là Tiểu học Võ Xán huyện Tây Sơn).

Chưa rõ tục danh chợ Cây Cốc khởi có vào lúc nào. Xét Đại Nam Nhất Thống Chí bản Tự Đức (biên soạn khoảng 1864 – 1882), thấy ở huyện Tuy Viễn có tên các chợ An Thái, Thạch Yển, Lam Kiều, Huyện Cũ, Phủ Mới, Phúc Lộc, Hà Nhung, An Khê (tr 51 Tập 3, Nxb Thuận Hóa 2006). Có thể xác định chợ An Thái là ở thôn Mỹ Thạnh, chợ Thạch Yển là chợ Đập Đá, chợ Lam Kiều là chợ Cầu Chàm / Gò Chàm (chợ Bình Định ngày nay), Huyện Cũ là chợ Hòa Cư. 

Hà Nhung là tục danh của thôn Hữu Giang xã Tây Giang ngày nay, An Khê là chợ Đồn nay thuộc địa phận tỉnh Gia Lai, Phủ Mới có lẽ cũng ở thôn Mỹ Thạnh. Còn Phúc Lộc có thể là Phú Lộc, là địa danh Phú Phong bấy giờ. Vì Phú Phong xưa là ấp Phú An của thôn Phú Lộc (富祿) thời Gia Long, thôn Phú Lộc chỉ có một ấp. Việc sao, dịch và in ấn có thể xảy ra sai lệch nguyên bản. Nói ngay với bản đồ phủ An Nhơn năm 1951, địa danh xóm Phú Lộc (Phú Lộc lý kề bên Phú Văn lý) dân gian ở đây lâu nay gọi là Phú Lược.

Địa danh thôn Phú Lộc thời Gia Long, đầu thế kỷ XX bị biến dạng thành tên của một xóm. Ở thế kỷ XXI hôm nay, Phú Lược lại thu hẹp địa giới nhường một phần cho Phú Văn. Ấp Phú An là tên từ xưa của Phú Phong gồm cả các thôn Phú Phong, Phú Hiệp, Phú Thọ, Phú Mỹ, Phú Lâm, Phú Thịnh hiện giờ. Ngày nay tên thôn Phú An lại là đơn vị hành chánh trực thuộc xã Tây Xuân, làm mờ tên cũ của nó là thôn Phú An Xuân thời Gia Long. Chuyện Xưa & Nay không những vướng tam sao thất bổn, mà còn gặp lắm đau đầu.

_______________

Ảnh: bản đồ của Pháp vẽ năm 1951, tỷ lệ xích 1/25000, dữ liệu bản đồ thu thập từ 1908 - 1909. Lưới tọa độ do Cục bản đồ VNCH in.