Tóm tắt: Nội dung bài tham luận gồm hai phần:
1. Khái quát về âm nhạc dân gian của tộc người Cor và tộc người Cadong tại vùng cao phía Tây, Tỉnh Quảng Nam gồm các làn điệu dân ca và nhạc cụ truyền thống.
2. Thực trạng, nguyên nhân khách quan, nguyên nhân chủ quan và giải pháp bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa của âm nhạc dân gian vùng cao tỉnh Quảng Nam. Vấn đề quan trọng của việc bảo tồn là phải làm cho âm nhạc dân gian Cor và Ca Dong vùng cao tỉnh Quảng Nam sống được trong đời sống cộng đồng chứ không chỉ là tồn tại cứng nhắc trong các bảo tàng.
Từ khóa: Âm nhạc dân gian, người Cor, người Cadong.
Từ thuở xa xưa có một bộ phận tộc người Cor di cư từ vùng cao Quảng Ngãi sang Quảng Nam, cư trú tại vùng núi cao Trà My, tỉnh Quảng Nam. Cùng cộng cư với người Cor trên vùng đất này là tộc người Ca Dong mà theo một số nhà dân tộc học thì người Ca Dong là một nhóm thuộc tộc người Xê Đăng (Tây Nguyên), song các già làng cao niên Ca Dong không thống nhất quan điểm này mà cho rằng người Ca Dong và người Xê Đăng là hai tộc người khác nhau, vì họ có phong tục tập quán và hệ thống lễ hội khác nhau.
Người Cor và người Ca Dong là hai trong những tộc người thiểu số cư trú từ lâu đời, cùng với các tộc người CơTu, Giẻ Triêng... ở vùng miền núi phía Tây dãy Trường Sơn thuộc địa phận tỉnh Quảng Nam. Trong đời sống văn hóa của hai tộc người này, dân ca và nhạc cụ truyền thống là hai loại hình nghệ thuật đặc trưng bản sắc văn hóa dân gian của họ.
1. Khái quát về âm nhạc dân gian của người Cor và người Ca Dong tại vùng cao phía Tây, tỉnh Quảng Nam
Âm nhạc dân gian của người Cor và người Ca Dong được hình thành và lưu truyền trong đời sống. Cứ mỗi thể loại lại có hàng chục chủ đề khác nhau, chủ đề được đề cập nhiều nhất là cuộc sống lao động sản xuất, tình yêu đôi lứa, cốt cách của thiên nhiên, trời đất, của con người và xã hội. Các bài dân ca đều có vần điệu để thể hiện.
Âm nhạc dân gian của tộc người Cor
+ Dân ca Cor
Âm nhạc của tộc người Cor khá phong phú, được biểu diễn trong các dịp lễ hội và trong sinh hoạt hằng ngày. Tộc người Cor ở vùng cao, tỉnh Quảng Nam còn lưu giữ nhiều thể loại dân ca, khá đa dạng và phong phú, mang đậm sắc thái riêng. Phổ biến là hai loại dân ca: Dân ca sinh hoạt hằng ngày và Dân ca nghi lễ. Dân ca sinh hoạt hằng ngày gồm có các điệu hát như: Xà ru, A giới, A lát, A ly... hát trong đám cưới, đám tang, trên nương rẫy, nơi sông suối, trong lễ hội. Dân ca nghi lễ gồm có các điệu hát như: điệu Cà lu, Cà rùa hát trong lễ tế, cúng tế dòng tộc hay cộng đồng làng.
+ Nhạc cụ truyền thống của người Cor
Cuộc sống người Cor từ thuở xa xưa dường như hầu hết dựa vào sản vật của rừng, cho nên nhạc cụ truyền thống của họ phần nhiều được chế tác từ vật liệu thiên nhiên của rừng như tre, gỗ, lá, nứa… Người Cor có nhiều loại nhạc cụ tương tự nhạc cụ của người Hrê ở tỉnh Quảng Ngãi nhưng tên gọi và âm điệu có phần khác nhau không nhiều. Người Cor có hệ thống nhạc cụ khá phong phú với hơn 10 loại nhạc cụ, gồm nhóm hơi như khèn Amáp, sáo Talía; nhóm dây như cồng chiêng, đàn brook, đàn brook t’ru, đàn môi ra ngoái, đàn Vơró, đàn Kađót; nhóm tự thân vang như trống đất, đàn đá… Trong kho tàng nhạc cụ truyền thống này, người Cor vừa tự sáng tạo, chế tác hoặc tiếp thu từ các tộc người khác qua quá trình giao lưu tiếp biến, người Cor luôn tạo ra những thanh âm độc đáo để các nhạc cụ dân gian trở thành di sản riêng đặc trưng của dân tộc mình. Trong đó tiêu biểu nhất là cồng chiêng, đàn đá, trống đất, kèn Amáp.
Nhìn chung, Âm nhạc truyền thống của người Cor thường thể hiện chất trữ tình sâu lắng, đằm thắm, có đôi chút khoẻ khoắn về tiết tấu. Những âm điệu thường miêu tả vẻ đẹp thiên nhiên vùng cao nguyên sơ, hùng vĩ, tâm hồn người Cor tươi sáng và dung dị. Chính vì thế, âm nhạc người Cor đọng sâu trong cộng đồng người Cor, đồng thời còn lan tỏa trong cộng đồng các dân tộc anh em, nhất là trong giới nghệ thuật.
Âm nhạc dân gian của tộc người Ca Dong
+ Dân ca Ca Dong
Trong kho tàng âm nhạc dân gian của người Ca Dong có những làn điệu dân ca đậm chất trữ tình, lãng mạn chan chứa tình cảm ngọt ngào, sâu lắng. Họ hát trong những dịp lễ hội cộng đồng của làng, khi lên nương rẫy, trong lễ cưới, hát khi ru con, ru em ngủ, nam nữ Ca Dong hát tỏ tình với nhau... Phần lớn là dân ca sinh hoạt gia đình, cộng đồng, lễ hội với những điệu múa, nhịp chiêng rộn rã núi rừng. Các điệu dân ca phổ biến như: H'len, Dê ôdê, K’cheo, Ra nghế…
+ Nhạc cụ truyền thống của người Ca Dong
Hệ thống nhạc cụ dân gian của người Ca Dong tuy không nhiều như người Cor, song cũng khá độc đáo trong kho tàng văn hóa phi vật thể của người Ca Dong, nhạc cụ truyền thống Ca Dong góp phần hình thành nên nền âm nhạc dân gian đa dạng và đặc sắc của người Ca Dong. Đối với đồng bào Ca Dong ở miền núi Quảng Nam, nhạc cụ dân tộc từ xa xưa đã được các già làng chế tác ra để đáp ứng nhu cầu thưởng thức nghệ thuật của dân làng. Tuy nhiên, hiện nay ít được sử dụng rộng rãi trong đời sống cộng đồng, nên chúng dần bị mai một. Do đó, công tác bảo tồn là vô cùng cấp thiết.
Có thể kể ra các loại nhạc cụ như: Đàn brooc-jiêng, Đàn brooc t’ru, Đàn brooc krâu, Đàn đá…
2. Thực trạng và giải pháp bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa của âm nhạc dân gian vùng cao tỉnh Quảng Nam
- Thực trạng
Việc quan tâm bảo tồn vốn văn hóa của các tộc người ở Việt Nam đã có từ xa xưa. Tuy nhiên, từng thời kỳ lịch sử, từng nơi đã có những phương thức khác nhau. Đó là ý thức dân tộc. Nghị quyết Trung ương V khóa 8 đã từng nêu rõ: “Xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam đậm đà bản sắc dân tộc”, các cơ quan văn hóa nghệ thuật, đài phát thanh truyền hình Trung ương và địa phương cũng như một số báo, tạp chí của địa phương và gần đây trong một vài công trình nghiên cứu nhỏ đã đề cập tới việc bảo tồn và phát huy văn hóa dân gian xứ Quảng, trong đó âm nhạc dân gian của người Cor và Ca Dong vùng cao Bắc Trà My, tỉnh Quảng Nam chỉ được giới thiệu sơ lược mà chưa khai thác chuyên sâu vào những giá trị đặc trưng của âm nhạc dân gian các dân tộc thiểu số. Những cuộc liên hoan, hội diễn nghệ thuật của các địa phương do ngành văn hóa tỉnh Quảng Nam tổ chức nhiều năm qua cũng chỉ thi thoảng giới thiệu loại hình nghệ thuật này lên sân khấu, song vẫn chưa có một định hướng chiến lược và những giải pháp thực thi có hiệu quả cao. Nghệ thuật âm nhạc dân gian của người Cor và Ca Dong chỉ đúng nghĩa khi được chính người dân sáng tạo ra, họ vừa là khán giả, vừa là diễn viên và đóng vai trò chủ thể của nghệ thuật đó. Thế nhưng, trải qua một thời gian khá dài, rất nhiều chương trình nghệ thuật ở các huyện và thành phố đã được các đạo diễn, biên đạo chuyên nghiệp dàn dựng theo ý thích của mình mà không tuân thủ những nguyên tắc cơ bản trong việc bảo tồn vốn quý âm nhạc dân gian, chẳng hạn thể loại dân ca nghi lễ của người Cor và Ca Dong vùng cao tỉnh Quảng Nam thường gắn với môi trường, không gian diễn xướng, và chức năng thực hành xã hội của từng thể loại, đôi khi trong quá trình dàn dựng các loại hình diễn xướng âm nhạc bị áp đặt một cách thô thiển làm lai tạp và biến thái các giá trị truyền thống.
- Nguyên nhân khách quan
Vùng đất Quảng Nam trước đây cũng như cả miền Nam bị luồng văn hóa nô dịch xâm chiếm với sự hiện diện của các loại hình nghệ thuật ca nhạc phương Tây, các giá trị văn hóa truyền thống không được coi trọng, sau ngày miền Nam hoàn toàn giải phóng, đất nước thoát khỏi tình cảnh bị chia cắt, người dân xứ Quảng nói chung, tộc người Cor và Ca Dong ở Quảng Nam nói riêng, nhất là lực lượng thanh niên đã quen với lối thưởng thức nghệ thuật âm nhạc từ phương Tây và chỉ mới bắt đầu tiếp cận đường lối văn nghệ của Đảng qua các sinh hoạt văn nghệ cách mạng, vì thế phải trải qua nhiều năm sau đó, mới hiểu rõ vấn đề bảo tồn vốn văn hóa của dân tộc là nhiệm vụ quan trọng của toàn dân, trong sự giao thoa giữa hai luồng văn hóa có mục đích trái ngược nhau, công chúng không tránh khỏi ngỡ ngàng, tuy nhiên những chủ trương đúng đắn, kịp thời của Đảng về vấn đề chấn chỉnh các hoạt động văn hóa lành mạnh, hướng tới nền văn hóa văn nghệ Việt Nam trong sáng, đã góp phần xây dựng chủ nghĩa xã hội trên cả nước. Dòng nhạc cách mạng đã dần quen thuộc với giới trẻ, song không lâu sau đó, trước sức hấp dẫn của các phương tiện truyền thông đại chúng hiện đại và rộng khắp trên đất nước ta, tầng lớp thanh niên lại say mê các tiết điệu rock, pop, disco, rồi tiếp sau đó là dòng nhạc Việt thấm đẫm chất hiện sinh, bi lụy xuất hiện nhan nhãn ngòai tầm kiểm soát của các nhà quản lý văn hóa. Chính vì thế mà công chúng, đặc biệt là lứa tuổi thanh thiếu niên không chỉ vùng đồng bằng mà ngay cả vùng cao Trà My đã lãng quên cội nguồn âm nhạc dân tộc trong một thời gian dài…
Sau khi chia tách, theo xu thế mới, vùng đất này diễn ra quá trình đô thị hóa nhanh chóng, nhiều người cho rằng những loại hình nghệ thuật truyền thống không còn phù hợp với tiến trình đổi mới của địa phương, thêm vào đó, xu thế hội nhập diễn ra rất mạnh mẽ, sự du nhập những sản phẩm văn hóa từ nước ngoài vào Việt Nam nói chung, tỉnh Quảng Nam nói riêng ngày càng ồ ạt, đã ảnh hưởng không nhỏ đến cuộc sống của người dân. Những băng, đĩa, tranh ảnh, sách, kinh, mạng internet… xâm nhập vào đời sống hàng ngày trên phạm vi cả nước, mặc dù có kiểm duyệt, song trong thực tế vẫn còn những lĩnh vực còn bị bỏ ngỏ, chưa thể kiểm soát hết theo con đường nhập lậu, vì thế đã tác hại không ít đến lứa tuổi thanh thiếu niên, từ đó dẫn đến một số lối sống, tập quán truyền thống bị thay đổi cả trong ứng xử, quan hệ xã hội, quan điểm thẩm mỹ.
Trước tình hình này, nếu không kịp thời chấn chỉnh, trong toàn tỉnh Quảng Nam sẽ đứng trước nguy cơ lan rộng lối sống hiện sinh, thực dụng. Những di sản văn hóa truyền thống đang dần phai nhạt trước sự thờ ơ, quên lãng của một bộ phận cộng đồng, chúng ta đang đứng trước một thách thức lớn là kho tàng văn nghệ dân gian của dân tộc thiểu số vùng đất này đang dần dần hao mòn, biến mất theo những nghệ nhân cao niên, sắp từ giã cuộc đời, trong khi vốn liếng kinh nghiệm quý báu của họ chưa kịp trao truyền lại cho con cháu đời sau.
Từ những thực trạng trên cho thấy, trong bối cảnh xã hội đương đại, sự phát triển của đất nước gắn liền với xu thế hội nhập quốc tế là điều tất nhiên, việc giao lưu không chỉ diễn ra trên lĩnh vực kinh tế mà còn diễn ra rộng rãi hơn trên lĩnh vực văn hóa. Nhiều sản phẩm văn hóa từ các quốc gia khác ngày càng xâm nhập vào đời sống xã hội của cả nước nói chung và của vùng cao tỉnh Quảng Nam nói riêng. Thế nhưng, việc bảo tồn và phát huy vốn quý Văn nghệ dân gian miền núi, nhìn chung vẫn chưa được sâu đậm trong đời sống cộng đồng của người dân Quảng Nam, nhất là lớp trẻ, đó là một hiện thực khách quan. Hiện nay tại vùng cao tỉnh Quảng Nam, chỉ còn đôi ba nhóm hát dân ca không chuyên trên một số xã, chỉ có một vài làng xã là có đội cồng chiêng và hát dân ca nghiệp dư mà đa số là những dân làng nghèo nàn chỉ thi thoảng tập trung cùng nhau tập luyện chương trình vào những dịp tham gia liên hoan - hội diễn nghệ thuật các cấp, các dịp lễ hội truyền thống, một năm vài lần, còn phần lớn thời gian họ phải bươn chải lo việc mưu sinh. Vì vậy việc giữ gìn và phát huy loại hình nghệ thuật dân gian Cor và Ca Dong, giờ đây đã thực sự trở nên bức thiết hơn bao giờ hết.
Nguyên nhân chủ quan
Trong nhiều năm qua, nguồn kinh phí cho các hoạt động văn hóa dân gian quá ít ỏi, có một số địa phương, ban ngành liên quan cho rằng đầu tư kinh phí cho văn hóa là tốn kém và hiệu quả không thiết thực bằng đầu tư cho phát triển kinh tế. Phải chăng họ chưa nhận thức sâu sắc được vai trò và vị trí của văn hóa trong phát triển kinh tế - xã hội, đồng thời chưa thấu triệt quan điểm của Đảng là xem văn hóa vừa là mục tiêu, vừa là động lực phát triển kinh tế - xã hội. Âm nhạc truyền thống miền núi Quảng Nam là một phần không thể thiếu trong đời sống xã hội của các tộc người thiểu số, nó cũng chính là hồn cốt và sức sống của một dân tộc.
Đáng mừng là những năm gần đây, một số huyện miền núi tỉnh Quảng Nam đã tập trung công tác bồi dưỡng, truyền đạt lại cho thế hệ trẻ âm nhạc dân gian, nhạc cụ truyền thống Cor và Ca Dong để phục vụ trong các ngày lễ Tết, các sự kiện chính trị ở địa phương, tổ chức các hội thi, hội diễn, văn nghệ quần chúng...
Thực hiện Nghị quyết 58 của HĐND huyện nhiệm kỳ 2016 - 2021 về phát triển du lịch huyện Bắc Trà My giai đoạn 2019 - 2025, định hướng đến năm 2030. Thời gian qua, tỉnh Quảng Nam đã thành lập nhiều đội cồng chiêng phục vụ sinh hoạt cộng đồng tại địa phương và phát triển du lịch như: Đội cồng chiêng xã Trà Bui, đội cồng chiêng xã Trà Giáp, đội cồng chiêng xã Trà Kót, đội cồng chiêng trẻ xã Trà Kót, đội cồng chiêng Làng văn hóa Cao Sơn, xã Trà Sơn. Ngoài ra, huyện còn đưa sinh hoạt cồng chiêng vào trong trường học và thành lập 4 đội cồng chiêng dân tộc Cor, Ca Dong tại các Trường Phổ thông Dân tộc nội trú Nước Oa, Phổ thông Dân tộc bán trú THCS Lý Tự Trọng, Phổ thông Dân tộc bán trú THCS Trà Nú và Phổ thông Dân tộc bán trú THCS Trần Phú. Việc thành lập và phát triển các đội cồng chiêng nhằm bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống trên địa bàn huyện. Đáng khích lệ là Huyện đoàn Bắc Trà My phối hợp cùng UBND và Đoàn Thanh niên xã Trà Kót thành lập Câu lạc bộ “Cồng chiêng trẻ người Cor” gồm 30 thành viên là đoàn viên thanh niên ở xã Trà Kót. Đó là những điểm sáng đáng trân trọng. Trên cơ sở đó xin đề xuất một vài giải pháp cụ thể.
3. Một số giải pháp bảo tồn và phát huy loại hình nghệ thuật âm nhạc dân gian vùng cao tỉnh Quảng Nam hiện nay
Từ trước đến nay Đảng và Nhà nước ta đã có những chủ trương và chính sách cụ thể nhằm bảo tồn và phát huy di sản văn hóa phi vật thể của các dân tộc. Quyết định số 25/TTg ngày 19/01/1993 của Thủ tướng Chính phủ về một số chính sách nhằm xây dựng và đổi mới sự nghiệp văn hóa nghệ thuật, trong đó đã xác định:
“Đầu tư 100% cho việc sưu tầm, chỉnh lý, biên soạn, bảo quản lâu dài, phổ biến các sản phẩm văn hóa tinh thần như văn học dân gian, các điệu múa, các làn điệu âm nhạc của các dân tộc, giữ gìn các nghề thủ công truyền thống, các loại nhạc dân tộc. Đối với những người có công sưu tầm các giá trị văn hóa dân gian, các hiện vật bảo tàng có giá trị, những người có công bảo tồn các giá trị văn hóa tinh thần sẽ được xem xét khen thưởng xứng đáng…”
Nghị quyết Trung ương V (khóa 8) về xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến đậm đà bản sắc dân tộc đã nêu rõ:
“Hết sức coi trọng bảo tồn, kế thừa, phát huy những giá trị văn hóa truyền thống (bác học và dân gian), văn hóa cách mạng, bao gồm cả văn hóa vật thể và phi vật thể … Đầu tư và tổ chức điều tra, sưu tầm, nghiên cứu, phổ biến các giá trị văn hóa, văn học nghệ thuật các dân tộc thiểu số… Trọng đãi những nghệ nhân bậc thầy trong các ngành nghề truyền thống”.
Các ngành chức năng và chính quyền các cấp ở tỉnh Quảng Nam nên xem đây là một nhiệm vụ chính trị quan trọng và lâu dài. Kinh phí đầu tư cho các hoạt động này còn quá ít ỏi. Nguồn lực cán bộ chưa đủ để đẩy mạnh công tác tuyên truyền, phổ biến các giá trị âm nhạc của địa phương. Công tác tổng kiểm kê toàn bộ di sản âm nhạc của hai tộc người Cor và Ca Dong sẽ tạo đà cho việc bảo tồn và phát huy các thể loại âm nhạc dân gian hai tộc người này trong kế hoạch lâu dài. Vấn đề mang tính quyết định trong việc bảo tồn, phát huy loại hình nghệ thuật diễn xướng dân gian của hai tộc người Cor và Ca Dong, chính là việc tuyên truyền và nhận thức. Chúng ta phải nỗ lực hơn nữa nhằm làm cho các cấp chính quyền, các ngành chức năng, nhân dân nhận thức rằng di sản văn hóa âm nhạc của địa phương mình rất phong phú, đa dạng và giàu bản sắc. Nó có giá trị to lớn, cần được nâng niu, kế thừa và phát huy trong quá trình hội nhập.
Giải pháp trước mắt
Cần phải tiến hành ngay một cuộc tổng kiểm kê toàn bộ di sản âm nhạc ở tỉnh Quảng Nam. Trên cơ sở này, chúng ta sẽ có được những đánh giá khách quan về toàn bộ vốn âm nhạc dân gian ở đây. Tiếp sau đó sẽ hoạch định các giải pháp bảo tồn, phát huy nghệ thuật âm nhạc dân gian Cor và Ca Dong trong đời sống kinh tế - xã hội hiện nay. Có một nguyên lý vô cùng quan trọng là bất kỳ một giá trị văn hóa dân gian nào muốn tồn tại và phát triển thì bản thân nó phải sống được ngay trong môi trường đã sản sinh ra nó. Cùng với cả nước, huyện Bắc Trà My đang diễn ra thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa, vấn đề giao lưu, hội nhập văn hóa diễn ra như một tất yếu của lịch sử. Chúng ta phải xác định tiêu chí hòa nhập văn hóa chứ không để hòa tan văn hóa. Muốn các giá trị văn hóa đậm bản sắc văn hóa truyền thống không bị hòa tan và biến mất thì làm thế nào để các giá trị ấy thích nghi với đời sống kinh tế - xã hội và văn hóa hiện nay. Sự thích nghi của âm nhạc dân gian người Cor và Ca Dong cũng không ngoài quy luật vận động và dòng chảy văn hóa dân gian theo đường lối văn hóa văn nghệ của Đảng.
Trong khi tiến hành một số giải pháp bảo tồn và phát huy trước mắt, chúng ta phải song song thực hiện công tác bảo tồn và phát huy các giá trị âm nhạc dân gian trong kế hoạch lâu dài. Việc bảo tồn và phát huy nghệ thuật âm nhạc dân gian vùng cao này phải nằm trong chiến lược lâu dài, vì thế công tác chỉ đạo, quản lý phải đồng bộ, chặt chẽ giữa các cấp và các ngành liên quan.
Giải pháp lâu dài
Sau khi trang bị những nhận thức đúng đắn về các vấn đề trên, có thể triển khai công tác bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa của loại hình nghệ thuật âm nhạc dân gian vùng cao tỉnh Quảng Nam bằng các giải pháp cụ thể sau:
- Phổ biến sâu rộng trong nhân dân và cán bộ trên phạm vi toàn thành phố những chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước có liên quan đến việc bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa của âm nhạc dân gian các dân tộc thiểu số tỉnh Quảng Nam.
- Mở các lớp tập huấn về công tác sưu tầm các thể loại âm nhạc dân gian, đồng thời xúc tiến kế hoạch đào tạo cán bộ có trình độ chuyên môn cao trong lĩnh vực này.
- Các trường học thuộc ngành Văn hóa và Giáo dục nên mở các lớp dạy hát dân ca, trong đó chú trọng dân ca địa phương có thời lượng nhiều hơn. Cần thiết đưa bộ môn âm nhạc dân gian Cor và Ca Dong vào trong chương trình chính khóa tại tỉnh Quảng Nam, nơi có nhiều cư dân Cor và Ca Dong sinh sống, tương tự một số địa phương khác đã như tỉnh Ninh Thuận đang thực hiện dự án đưa dân ca Chăm vào trường học, tỉnh Lạng Sơn đưa hát Then vào học đường...
- Ngành Văn hóa và Đài Phát thanh Truyền hình tỉnh Quảng Nam nên phát huy chức năng của mình để tuyên tuyền, phổ biến sâu rộng vốn âm nhạc dân gian địa phương và khu vực với thời lượng ưu tiên hơn một số loại hình nghệ thuật hiện đại và được phát sóng định kỳ. Điều này sẽ tạo điều kiện cho công chúng tiếp cận dễ dàng và thường xuyên hơn với âm nhạc dân tộc, từ đó họ sẽ dần dần xóa bỏ mặc cảm tự ti về âm nhạc dân tộc, đồng thời khơi dậy lòng tự hào về văn hóa truyền thống của vùng đất mình đang sinh sống. Ngành Văn hóa nên có những ấn phẩm về âm nhạc dân gian phát hành rộng rãi trong cộng đồng dân tộc thiểu số và người Kinh, nhất là tầng lớp thanh niên, để họ làm quen dần với các thể loại âm nhạc truyền thống của người Cor và Ca Dong.
- Tiến hành tổ chức định kỳ các liên hoan - hội diễn nghệ thuật dân gian từ cấp xã, phường đến cấp làng, xã, huyện và cấp tỉnh. Các nhà hoạt động văn hóa nên hướng dẫn để tránh sự dàn dựng áp đặt làm biến dạng các giá trị văn hóa chính thống.
- Hằng năm tỉnh Quảng Nam nên phát động những liên hoan - hội diễn đàn hát dân ca và các cuộc sáng tác ca khúc, có sử dụng và phát triển chất liệu âm nhạc dân gian đặc trưng của địa phương như dân ca, dân nhạc Cor, Ca Dong.
- Đưa nội dung âm nhạc dân gian Cor và Ca Dong vào Bắc khoa toàn thư về văn học nghệ thuật của các dân tộc Việt Nam hiện đang có chủ trương biên soạn khá quy mô trong cả nước.
Những kiến nghị và đề xuất nhằm nâng cao hiệu quả khai thác âm nhạc dân gian vùng cao tỉnh Quảng Nam hiện nay
Kiến nghị về công tác cán bộ
Các cơ quan chuyên môn phụ trách dân tộc thiểu số miền núi tỉnh Quảng Nam cần có chính sách quy hoạch, đào tạo, bố trí những người tộc người Cor và Ca Dong được đào tạo chính quy từ các trường nghệ thuật, có trình độ chuyên môn cao và thực sự tâm huyết với nghề nghiệp vào các bộ phận chuyên trách về văn hóa, từ đó họ mới có điều kiện cống hiến, đáp ứng được yêu cầu của công tác, phát huy tốt trọng trách mà Đảng và Nhà nước giao cho. Tất nhiên lực lượng này cũng cần được học tập, trang bị những chủ trương, những nghị quyết của Đảng và Nhà nước, bởi vì họ chính là những người thực sự gần gủi với đời sống văn hóa tinh thần của người dân.
Kiến nghị đối với nghệ nhân
Nghệ nhân là những người am hiểu và ghi nhớ nhiều bài bản âm nhạc dân gian, các nghệ nhân đàn hát dân ca, diễn tấu nhạc cụ truyền thống toàn huyện Bắc Trà My vừa thuộc nhiều làn điệu, lời ca lại vừa ứng tác và diễn xướng giỏi nhất. Ngoài ra họ cũng thực hiện tốt nhiệm vụ trao truyền vốn liếng dân ca của mình cho thế hệ sau một cách hiệu quả nhất. Từ trước đến nay, trong công tác bảo tồn, phát huy di sản văn hóa phi vật thể, phần lớn chỉ chú trọng đến việc nghiên cứu, sưu tầm bằng các hình thức ghi chép, ghi hình, chụp ảnh vv… để làm tư liệu mà ít quan tâm tới đời sống nghệ nhân, trong khi đa số nghệ nhân đều tuổi cao, sức yếu, đời sống vật chất khó khăn. Các nghệ nhân vùng Bắc và Nam Trà My như Hồ Văn Dinh ở xã Trà Bui, Hồ Văn Biu, Hồ Văn Thập thuộc tộc người Ca Dong, Hồ Văn Bình, Dương Lai ở thôn Trà Cót thuộc tộc người Cor...
Thiết nghĩ rằng việc bảo tồn phát huy di sản văn hóa phi vật thể cũng cần phải được thực hiện ngay cả đối với nghệ nhân bởi họ chính là một phần của kho tàng văn hóa cần được khai thác từng ngày. Chúng tôi nghĩ rằng các cơ quan chức năng, các cấp lãnh đạo trong tỉnh Quảng Nam và huyện Bắc Trà My cần quan tâm và tạo điều kiện thuận lợi để họ có thể trực tiếp trao truyền vốn âm nhạc dân gian qua các hình thức như mở lớp hướng dẫn hát và diễn xướng các thể loại dân ca. Những nghệ nhân tài giỏi của loại hình nghệ thuật âm nhạc dân gian tại nơi đây hiện nay thực sự chỉ đếm trên đầu ngón tay, họ là những “cây cao bóng cả”, đóng vai trò quan trọng trong việc lưu truyền vốn quý âm nhạc dân gian cho thế hệ sau. Đối với những nghệ nhân kỳ cựu, thiết nghĩ Nhà nước nên có chế độ chính sách xã hội, cần tôn vinh, khích lệ và đề xuất Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam hoặc Bộ VHTTDL cấp bằng chứng nhận là nghệ nhân dân gian về chuyên ngành âm nhạc tại các huyện miền núi tỉnh Quảng Nam, việc làm này có ý nghĩa rất sâu sắc, nhằm động viên tinh thần các nghệ nhân, đồng thời góp phần đem lại thành công trong công cuộc xây dựng và phát triển văn hóa vùng cao này trước bối cảnh hội nhập.
Giải pháp trong lĩnh vực du lịch
Mặc dù do ảnh hưởng sâu sắc từ đại dịch covid 19 trong suốt hai năm qua, các hoạt động du lịch tạm dừng lại. Tuy nhiên, trong tương lai gần, chúng ta tin tưởng rằng du lịch văn hóa sẽ ngày càng tiếp tục phát triển trên khắp thế giới, một khi đã nắm bắt được xu thế nhu cầu du lịch sinh thái, ngành văn hóa có thể kết hợp với nghành du lịch tỉnh Quảng Nam giới thiệu các loại hình nghệ thuật diễn xướng dân gian của hai tộc người Cor và Ca Dong với du khách trong và ngoàì nước. Các địa phương nên tập hợp lực lượng nghệ nhân, diễn viên không chuyên hát dân ca, diễn tấu nhạc cụ truyền thống, cồng chiêng... tạo điều kiện cho các đội cồng chiêng, múa dân vũ và hát dân ca nghiệp dư là con em hai tộc người này hoạt động thường xuyên, tập luyện và biểu diễn các tiết mục nghệ thuật dân gian của địa phương để phục vụ du khách gần xa tại huyện và thành phố Hội An, Tam Kỳ như Đội Cồng chiêng Cơ Tu đã hoạt động khá hiệu quả từ vài năm gần đây, được sự đón nhận nhiệt tình của du khách trong và ngoài nước. Nếu được các cấp, các ngành liên quan đầu tư hỗ trợ thì các đội nghệ thuật địa phương có thể tổ chức tốt các chương trình nghệ thuật dân gian, trong đó có các tiết mục diễn xướng dân gian được phục dựng nghiêm túc, chắc chắn các đội nghệ thuật Cor và Ca Dong sẽ tạo được nguồn lợi kinh tế như các nhóm hát ca Huế trên sông Hương, tỉnh Thừa Thiên Huế, các nhóm hát Quan họ ở Bắc Ninh, nhóm hát ca trù ở Hà Nội, từ đó có thể bảo đảm cho đời sống nghệ nhân và diễn viên trẻ tuổi để họ yên tâm hoạt động nghệ thuật dân tộc. Đây cũng là một trong những biện pháp hữu hiệu góp phần gìn giữ và phát huy nghệ thuật âm nhạc dân gian vùng cao tỉnh Quảng Nam trong chính cộng đồng cư dân của tộc người Cor và Ca Dong.
Thay cho lời kết
Cũng như các thể loại văn nghệ dân gian khác, âm nhạc dân gian của cư dân Cor và Ca Dong tỉnh Quảng Nam mang tính đa giá trị, song cơ bản là có các giá trị: nhân văn, đạo đức và thẩm mỹ, đồng thời làm cố kết cộng đồng, bảo tồn văn hóa vật thể và phi vật thể, tiềm năng phát triển kinh tế xã hội, đặc biệt trong xã hội hiện đại. Đây là những giá trị xuyên qua mọi thời đại, bất biến với thời gian. Vì loại hình nghệ thuật diễn xướng dân gian này luôn gắn liền vớí đời sống cư dân hai tộc người Cor và Ca Dong tỉnh Quảng Nam nên cần có các giải pháp bảo tồn và phát huy giá trị quý báu của nó. Qua khảo sát thực tế, có thể nhận thấy, văn nghệ dân gian vùng đất này nói chung, do nhiều nguyên nhân khách quan và chủ quan khác nhau, đã và đang trên đường mai một, bị lãng quên trong cộng đồng. Công tác bảo tồn và phát huy giá trị hiện vẫn còn nhiều bất cập và hạn chế. Để góp phần cứu vãn tình trạng đó, chúng tôi khuyến nghị về các giải pháp mang tính chiến lược và những giải pháp mang tính tình huống. Các giải pháp mang tính chiến lược bao gồm: Việc lãnh đạo, chỉ đạo của các cấp Đảng, chính quyền; công tác xây dựng đội ngũ cán bộ; quan tâm hỗ trợ các nghệ nhân trong việc trao truyền. Các giải pháp mang tính tình huống bao gồm: Kế hoạch tổng kiểm kê; phổ biến các văn bản, chính sách; đẩy mạnh công tác sưu tầm, nghiên cứu, xuất bản; phục dựng nghệ thuật âm nhạc dân gian vùng Bắc Trà My trong các cộng đồng làng xã.
Nhìn chung, những giải pháp bảo tồn và phát huy nghệ thuật âm nhạc dân gian các dân tộc thiểu số tỉnh Quảng Nam trong tầm chiến lược nêu trên, cần thiết phải có những lực lượng xã hội tham gia thật đồng bộ trong đó ngành văn hóa đóng vai trò chủ chốt. Phương châm Nhà nước và nhân dân cùng làm cũng rất cần được vận dụng, triển khai trong quá trình thực thi nhiệm vụ quan trọng này.
Không chỉ ngành văn hóa mà cả giới khoa học, nghiên cứu cũng như các nhà hoạt động văn hóa không chuyên đều trăn trở khi nhận thấy rằng việc vận dụng và tìm ra giải pháp thiết thực để bảo tồn và phát huy nghệ thuật diễn xướng âm nhạc dân gian vùng cao tỉnh Quảng Nam là một bài toán khó trước đời sống xã hội đương đại. Tuy nhiên, trước hiện trạng nghệ thuật âm nhạc dân gian hai tộc người Cor và Ca Dong tỉnh Quảng Nam đang dần dần mai một, lương tâm chúng ta không thể làm ngơ, phó thác cho xã hội. Mặc dù đây chỉ là giải pháp ban đầu, song chúng ta tin tưởng rằng, nếu được triển khai thực hiện, chắc chắn nó sẽ đem lại những kết quả và lợi ích nhất định đối với việc bảo tồn, phát huy nghệ thuật âm nhạc dân gian Cor và Ca Dong tỉnh Quảng Nam.
Vấn đề quan trọng của việc bảo tồn là phải làm cho âm nhạc dân gian Cor và Ca Dong vùng cao tỉnh Quảng Nam sống được trong đời sống cộng đồng chứ không chỉ là tồn tại cứng nhắc trong các bảo tàng./.
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét