"Mao Điền" không phải "bút lông cày ruộng" (Đặng Văn Sinh)

Gần đây, nhà giáo Trần Th. Nh. gửi tin nhắn tỏ ý băn khoăn về cách giải thích nghĩa chữ Mao Điền (毛田) của tác giả Tăng Bá Hoành trong bài viết “Danh xưng các làng xã xưa và nay” đăng tải trên tạp chí Văn nghệ Hải Dương, số tháng 6 năm 2024.

Văn miếu Mao Điền thuộc xã Mao Điền, huyện Cẩm Giàng, tỉnh Hải Dương là một di tích lịch sử văn hóa Xứ Đông, chỉ đứng thứ hai sau Văn Miếu Quốc Tử Giám Hà Nội về quy mô, kiến trúc cũng như giá trị lịch sử. Bài viết nêu ra mấy vấn đề, trong đó có tục đặt tên đẹp (mỹ danh) cho các địa phương. Và cũng từ nội dung này tác giả đi sâu vào giải nghĩa một số từ Hán Việt liên quan đến các địa danh của tỉnh Hải Dương như Chu Đậu và Mao Điền.

Nguyên văn đoạn ấy như sau: “Ví dụ xã Mao Điền là nơi có trường thi Hương và văn miếu hàng tỉnh. MAO TỨC MAO BÚT, NGHĨA LÀ BÚT LÔNG, ĐIỀN TỨC ĐIỀN TỰ, NGHĨA LÀ RUỘNG CHỮ. BÚT LÔNG CÀY TRÊN RUỘNG CHỮ ĐƯƠNG NHIÊN LÀ TRƯỜNG HỌC”. 

Như vậy, theo ông Hoành, chữ “mao” (毛) ở đây có nghĩa là “mao bút” (毛筆) tức bút lông, còn “điền (田)là “điền tự” (田字)nghĩa là ruộng chữ. Từ đó suy ra, “bút lông cày trên ruộng chữ, đương nhiên là trường học”. 

Xin thưa rằng, đây là cách giải thích rất tùy tiện của một người thiếu am hiểu chữ Hán, không căn cứ vào chứng cứ khoa học mà nói một cách võ đoán theo lối suy diễn khôi hài của nhân vật Trạng Quỳnh khi ông ta giải nghĩa hai chữ “đại phong” thành “lọ tương” (“Đại phong là gió to, gió to thì đổ chùa, đổ chùa thì tượng lo, mà tượng lo nói lái ngược lại là lọ tương).

Để làm rõ chuyện này, trước hết ta hãy tìm nghĩa của hai chữ “mao” và “điền” trong các bộ từ điển Hán - Việt. Với chữ “mao” (毛), Từ điển Phổ thông, Từ điển Trích dẫn, Từ điển Trần Văn Chánh, Từ điển Thiều Chửu, Từ điển Nguyễn Quốc Hùng, Từ điển Đào Duy Anh đều chỉ ra nghĩa chính là “lông”, ngoài ra còn hơn 10 nghĩa khác trong đó một nghĩa là “cây cỏ” nhưng không một từ điển nào chỉ ra “mao” là bút lông. 

Để cho chắc chắn, chúng tôi còn tra cứu thêm “Hán ngữ đại từ điển”, “Hán ngữ từ điển” và “Thuyết văn giải tự”, tất cả đều cho ra cùng một kết quả như các bộ từ điển tiếng Việt trên, mà “Hán ngữ từ điển” là một trong số đó.

Cũng với những từ điển trên, chúng tôi tiếp tục tra cứu chữ “điền” (田)chỉ thấy có các nghĩa “ruộng đất cày cấy được”, “cái trống lớn” và “đi săn”, tuyệt nhiên không thấy nói đến “ruộng chữ”.

Nói tóm lại, nghĩa gốc của “mao điền” (毛田) là RUỘNG CỎ, không bao giờ có chuyện “bút lông cày trên ruộng chữ” như tác giả Tăng Bá Hoành khẳng định. 

Bởi lẽ, từ “mao điền” khác với “mao bút” và “điền tự”. Đây là những từ ghép có hai thành tố, mỗi từ có chức năng ngữ nghĩa và vai trò ngữ pháp khác nhau, không thể suy diễn một cách hàm hồ khiến người đọc hiểu sai bản chất của chúng. 

Đấy là còn chưa nói đến lịch sử ra đời của danh xưng “Mao Điền”. Bởi lẽ “Mao Điền” với nghĩa ruộng cỏ hoặc ruộng hoang cho cỏ mọc thì ai biết được nó ra đời trước hay sau khi nhà Mạc mở trường thi? mà bảo rằng người xưa dùng “nghĩa bóng không dễ hiểu ngay được”. Thật ra đây chỉ là cách suy diễn nhằm gắn kết “Mao Điền” với văn miếu và trường thi để chứng minh nơi đây là một địa chỉ văn hóa mà thôi.

Nguồn: Facebook tác giả