Di tích Quốc gia Đền thờ La Sơn phu tử Nguyễn Thiếp

Nhân Lễ kỷ niệm 300 năm sinh La Sơn phu tử Nguyễn Thiếp (1723-2023) vừa rồi, chúng tôi có dịp về thăm đền thờ ông trên quê hương Can Lộc (Hà Tĩnh). Chuyến đi để lại trong mỗi người nhiều cảm xúc.

Trong lịch sử dân tộc, hiếm có nhân vật nào đặc biệt như Nguyễn Thiếp. Ông đỗ đạt không cao, làm vài chức quan nhỏ rồi sớm trả ấn, về quê nhà ẩn dật và dạy học nhưng được cả ba triều đại (Trịnh - Tây Sơn - Nguyễn) chiêu hiền. Bao nhiêu vinh hoa bổng lộc ông đều từ chối, chỉ đến khi Nguyễn Huệ “tam cố thảo lư” với tấm lòng cầu hiền kẽ sĩ giúp nước thiết tha, La Sơn phu tử mới đồng ý ra giúp. Sau khi hiến kế giúp vua Quang Trung đánh bại quân Thanh, Nguyễn Thiếp trở thành thành quân sư tối cao có vai trò lớn đối với công cuộc kiến thiết của vương triều Tây Sơn. 

Ông được giao chức Đề điệu kiêm Chánh chủ khảo kỳ thi Hương tại trường Nghệ An là kỳ thi đầu tiên và duy nhất dưới thời Tây Sơn, được tin tưởng giao cho nhiệm vụ chọn đất xây dựng Phượng Hoàng trung đô. Đặc biệt, Nguyễn Thiếp được giao chức Viện trưởng Sùng Chính viện, chức vụ tương đương Thượng thư bộ Học, đảm nhiệm công việc dịch chú các bộ sách kinh điển sang chữ Nôm, phục vụ công cuộc đổi mới giáo dục và thiết lập vai trò của chữ Nôm dưới triều đại Tây Sơn. Phu tử được xem bậc thầy của nền giáo dục Việt Nam thời trung đại.

Đền thờ La Sơn Nguyễn Thiếp nằm thâm nghiêm trên trục đường liên xã, trong một khuôn viên thoáng rộng, rợp bóng cây xanh tại quê hương phu tử, làng Mật Thôn (nay là thôn Lũy, xã Kim Sơn Trường, huyện Can Lộc, tỉnh Hà Tĩnh). Đền thờ trước đây theo kiến trúc chữ Nhất, là một ngôi nhà ba gian cổ, có kết cấu vì kèo, mái lợp ngói mũi, gian chính thờ La Sơn phu tử. Ngoài điện thờ chính, trong khuôn viên đền thờ còn có công trình thờ Thần thành hoàng của làng Mật. 

Năm 2016, đền thờ được tu bổ và tôn tạo thêm cổng, nhà tả vu, hữu vu. Chính giữa điện thờ là bức tượng La Sơn phu tử bằng chất liệu đồng, thể hiện tâm thế hơn người của một bậc đại sĩ. Trong điện thờ có nhiều bức hoành phi, câu đối chữ Hán ca ngợi tài năng, công đức của phu tử Nguyễn Thiếp cũng như lòng kính ngưỡng, biết ơn của hậu thế đối với vị hiền triết lừng danh của dân tộc. Khu đền thờ được dòng tộc và nhân dân địa phương coi soc, quanh năm hương khói phụng thờ.

Đền thờ La Sơn phu tử Nguyễn Thiếp được Bộ Văn hóa - Thông tin (nay là bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) xếp hạng di tích lịch sử cấp quốc gia năm 1994. Hằng năm, khu di tích đón hàng nghìn lượt du khách về viếng thăm, nghiên cứu, tìm hiểu. Đây là một trong những địa điểm mang đậm trầm tích văn hóa của một vùng đất địa linh nhân kiệt không thể không đến mỗi khi về Can Lộc (Hà Tĩnh).