Trong xử thế, dân gian còn đem tính cách của loài rắn độc để nói lên sự hiểm độc của con người, như: "Miệng hùm nọc rắn, Sư hổ mang vãi rắn rết" (phê phán kẻ đội lốt tu hành làm điều gian ác, bậy bạ), "Khẩu Phật tâm xà", "Rắn giả lươn", "Cõng rắn cắn gà nhà", "Con ong lấy cái gì cũng sinh ra mật, con rắn lấy cái gì cũng sinh ra nọc độc" (người hiền người ác có những tâm địa, hành động trái ngược nhau), Lòng như rắn rít (những người có tâm địa xấu xa), "Oai oái như rắn bắt nhái" (ý chỉ những kẻ hay kêu la), "Con rắn bò giữa đàng nói con rắn lội, con cá lội dưới nước con cá leo" (ý chỉ những người không hiểu biết)…
Dân gian còn phê phán những kẻ "theo đóm ăn tàn" là những người trong đêm đi theo sau những người cầm đuốc rơm rạ bó chặt bị mảnh vụn đóm lửa rơi vãi xuống đường, rơi vào người, tựa như như rắn cạp nong cạp nia thường bò theo tàn lửa, để chỉ những kẻ a dua, bất tài, suốt đời theo đuôi thiên hạ, bám thiên hạ để sống. Hay phê phán, vạch mặt những kẻ chuyên "vẽ rắn thêm chân", làm những chuyện thừa, chuyên đi bịa đặt những chuyện không có thật để vu khống người khác, cũng như chuyện "vẽ rồng vẽ rắn". Cũng có những kẻ chuyên nói chuyện "ngưu quỷ, xà thần" (loài "quỷ đầu trâu mình rắn") là những chuyện hoang đường, không có thật để mê hoặc lòng người. Phê phán mê tín dị đoan của một số người: "Nhện sa, xà đón" (nhện sa trước mặt, rắn đón đường) thế nào cũng có chuyện không lành…
Dân gian ta còn phê phán những con người thật vô tư, đứng bên lề xã hội, mặc đời xảy ra chuyện gì: Con rắn "nằm khoanh trong bộng có hay việc gì", hay vì nhút nhát, sợ hãi quá độ như "len lét như rắn mồng năm" (mùng Năm tháng Năm là Tết Đoan Ngọ, người ta trẩy hội vào rừng lên núi hái lá thuốc để về sắc uống trị bệnh hay phơi khô treo trước cửa nhà để trừ ma quỷ. Trong ngày này, loài rắn rất sợ hãi con người đi tìm lá thuốc nên rút vào rừng, vào hang sâu tránh né).
Lại còn có những bộ phận người mà dân gian cần phê phán, đả kích là những kẻ chuyên đổ tội lỗi, khuyết điểm cho người khác, chuyên ném đá giấu tay, vu oan cho người lương thiện tựa như "rắn đổ nọc cho lươn". Con lươn tuy hình dáng giống rắn, loại không có nọc độc, là con vật lành, thế mà bị vu oan giá họa như thế, chắc vì hình dáng nó giống con rắn nên dễ… đổ thừa! Trong xã hội còn có những kẻ tự cao tự đại, làm việc gì cũng không tự lượng sức mình giống như "rắn con lăm (hăm he) nuốt cá voi"! Rắn con có nuốt được thì nuốt loài chuột nhắt nhỏ con chứ làm sao nuốt nổi cá voi to gấp nghìn lần thân thể rắn! Cũng như câu: "Ếch lại đòi cắn cổ rắn". Dân gian còn phê phán những kẻ đã đói khổ lại còn chọn lựa, chê bai: "Rắn đói lại chê nhái què".
Trong xã hội, quy luật "trứng rồng lại nở ra rồng, liu điu lại nở ra dòng liu điu". Liu điu là giống rắn nhỏ, sống ở ao hồ chuyên bắt ếch nhái, so với rồng là con vật được loài người cho là linh thiêng cao quý thì rắn liu điu không ra gì cả, ý nói phân biệt giai cấp, tự cao tự đại… "Trứng rồng" thì "nở ra rồng", "trứng rắn liu điu" thì nở ra rắn "liu điu", điều đó chắc chắn như thế. Điều đó, theo di truyền học, nhưng không tuyệt đối như thế. Vì "cha mẹ cú" có thể "đẻ con tiên", "hổ phụ" có thể "sinh hổ tử", nhưng có khi "hổ phụ sinh khuyển tử" ("khuyển" là "con chó") cũng có, hay "cha hổ mang đẻ con liu điu", hay "cha liu điu đẻ con hổ mang " là sự thường.
Loài rắn xuất hiện ở đâu là loài người tìm cách đánh đuổi hay bắt bỏ bị tuy nó không tấn công người. Dân gian ta quan niệm "rắn đến nhà chẳng đánh thành quái", nếu không sẽ xảy ra tai họa. Hay còn có câu: "rắn vào, cóc nhái bò ra" vì sự quá nguy hiểm của loài rắn. Người bị rắn cắn, nọc độc có thể làm người chết, nên rắn đến nhà thì phải đánh đuổi, nếu không trở thành mối hiểm nguy cho con người. Trong cuộc sống xã hội, những gì độc hại, gây nguy hiểm cho con người là phải ra tay trừ diệt. Đó là bài học của câu tục ngữ trên muốn nói. Đánh rắn thì phải lưu ý theo kinh nghiệm người xưa: "Chớ đánh rắn trong hang, chớ đánh đại bàng trên chín tầng mây" vì đó là "giang sơn" của nó, có lợi thế chống trả. Và đã đánh rắn thì phải "đánh dập đầu", "đánh rắn cho chết nọc", không "đánh rắn giữa khúc" vì rắn có thể rắn quật đầu lại cắn người. Do đó, "rắn khôn, rắn dấu đầu" khi gặp nguy hiểm. Vì "rắn mất đầu" thì chỉ vào "cửa tử" mà thôi.
Người gặp xui xẻo thì hay than thở, chắc bị "cóc cắn, rắn mổ". Có người lại cho rằng hễ "đi gặp rắn thì may", nhưng "về nhà gặp rắn thì hay phải đòn".
Hình ảnh con rắn cũng đã từng đi vào đời sống tình cảm, đạo đức của con người: "Rắn không chân rắn bò khắp rú/ Gà không vú nuôi đặng chín mười con" để khuyên răn con người phải biết những vất vả, khổ đau của đấng sinh thành, nuôi dưỡng mình.
Dân gian còn mượn những hình ảnh các con vật để phê phán những kẻ cao ngạo: "Con công ăn lẫn với gà/ Rồng kia rắn nọ coi đà sao nên". Chuyện "ve gái" cũng đưa con rắn vào: "Con chi rọt rẹt sau hè/ Hay là con rắn mối tới ve con chuột chù"?. Hình ảnh con rắn được đưa vào những câu ca dao để nói lên sự chung thủy, chia sẻ những khó khăn, ngọt bùi trong cuộc sống của đôi vợ chồng: "Lấy chồng thì phải theo chồng/ Chồng đi đường rắn đường rồng cũng theo". Hay: "Đôi ta như rắn liu điu/ Nước chảy mặc nước ta dìu nhau đi". Đôi khi phải hy sinh cho tình yêu: "Con rắn không chân con rắn biết/ Đá có ngọc ẩn thì đá hay. Tội thì thiếp chịu, vạ lây chi chàng". Hay có anh chàng than thở: "Rắn đi còn dằm (dấu vết bò của rắn), rồng nằm thấy dạng/ Em nỡ bụng nào đành đoạn bỏ anh". Hay: "Rắn đứt đầu rắn sầu không chạy/ Chim đứt cánh chim chẳng biết bay/ Từ ngày anh xa con bạn đến nay/ Cơm ăn chẳng đặng, áo gài hở bâu…".
Rắn có điều đặc biệt là "rắn già rắn lột, người già người lọt vào săng" (hòm). Da rắn được phủ kín bằng lớp vảy. Hầu hết rắn di chuyển dựa vào lớp vảy này. Những chiếc vảy này vô cùng cứng rắn, không phù hợp theo sự trưởng thành của thân thể rắn. Vì vậy cứ hai ba tháng rắn phải thay da một lần. Rắn lột da để lớn theo theo chu kỳ. Rắn nó cọ đầu và mũi vào những vật cứng, như đá, cho tới khi da rách và chúng bắt đầu lột. Mục đích cơ bản của việc này là để trưởng thành và lột da cũng khiến rắn loại bỏ ký sinh trùng bám vào da. Rắn lột da, lớn lên, sống lâu, còn con người thì già đi, cuối cùng vào chỗ chết.
Nhân năm ÂT TỴ (2025), năm biểu tượng con rắn, chúc những người cao tuổi, tuy không lột da sống đời như loài rắn, nhưng vẫn luôn SỐNG VUI, SỐNG KHỎE, SỐNG LÂU…
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét