Một công trình quan trọng về Phạm Phú Thứ

Tiến sĩ Phạm Phú Thứ (1821-1882) quê ở xã Đông Bàn, huyện Diên Phước (nay là xã Điện Trung, thị xã Điện Bàn) là nhà tư tưởng, danh nhân văn hóa, tác giả lớn của nền văn học Việt Nam ở thế kỷ XIX. Ông để lại di sản trước thuật đồ sộ, giá trị trên nhiều phương diện. 

Tuy nhiên, việc nghiên cứu Phạm Phú Thứ vẫn chưa tương xứng với những đóng góp to lớn của ông cho lịch sử tư tưởng, văn hóa nghệ thuật nước nhà. Trong bối cảnh, “Phạm Phú Thứ với Giá Viên toàn tập” của tác giả Dị Cổ Nguyễn Hoàng Thân là một sự bổ khuyết quan trọng.

“Phạm Phú Thứ với Giá Viên toàn tập” do NXB Văn học ấn hành năm 2011. Đây là công trình phát triển từ luận văn cao học của tác giả Nguyễn Hoàng Thân, ra đời trong dịp kỷ niệm 190 năm ngày sinh của cụ Phạm Phú Thứ. Sách dày 288 trang, cấu trúc làm ba chương và phần Phụ lục. Đánh giá về đóng góp của tập sách, GS Trần Nghĩa, nguyên Viện trưởng Viện Nghiên cứu Hán Nôm, trong Lời giới thiệu đã khẳng định đây là “một cuốn sách công cụ không thể thiếu đối với những ai muốn đi sâu tìm hiểu, nghiên cứu về Giá Viên” (tr.6).

Đúng như nhan đề, tập sách tập trung vào hai đối tượng nghiên cứu chính là Phạm Phú Thứ và “Giá Viên toàn tập”. Mục tiêu chính của tập sách được tác giả xác định gồm “tìm hiểu những vấn đề văn bản học cũng như giá trị học thuật của Giá Viên toàn tập” và “khám phá chân dung tinh thần Phạm Phụ Thứ để càng tự hào hơn về mảnh đất Quảng Nam yêu thương” (tr.9). Xuyên xuốt gần 290 trang, công trình đã làm sáng rõ một cách khái quát, hệ thống và thuyết phục về hai mục tiêu này.

Trước hết, tập sách đã phục dựng một cách khá trọn vẹn chân dung danh thần Phạm Phú Thứ. Những vấn đề về quê quán, dòng họ, tên tuổi, việc học tập và thi cử, con đường làm quan và đặc điểm nhân cách của cụ Giá Viên được triển khai theo từng đề mục và trình bày cụ thể với những cứ liệu đáng tin cậy. Đặc biệt, tập sách còn nêu khái quát về vấn đề “Phạm Phú Thứ qua thư tịch xưa nay” để cho thấy ngay khi còn tại thế, Giá Viên đã được đánh giá, giới thiệu.

Bên cạnh chân dung cuộc đời và hành trạng của Phạm Phú Thứ, tập sách còn tập trung vào khắc họa chân dung tinh thần của ông qua “Giá Viên toàn tập”. Trong thơ văn, ngoài con người nghệ sĩ với tâm hồn rộng mở, Giá Viên còn hiện lên là con người tư tưởng với những suy tư, trăn trở về chính trị, quân sự, ngoại giao, kinh tế, xã hội, văn hóa, giáo dục, khoa học của đất nước trong hoàn cảnh lịch sử đặc biệt đối đầu với thực dân Pháp. Nổi bật trong đó là những tư tưởng canh tân táo bạo. Đó là lý do mà tác giả Dị Cổ dành 10 trang để bàn riêng về giá trị tư tưởng của ông qua “Giá Viên toàn tập”. Từ đó, tác giả đi đến khẳng định: “Giá Viên toàn tập hàm chứa nhiều tư tưởng thiết thực, có ý nghĩa và chiếm một vị trí quan trọng trong tiến trình lịch sử phát triển tư tưởng của Việt Nam” (tr.140).

Đối với “Giá Viên toàn tập”, tác giả Dị Cổ còn nghiên cứu ở các phương diện văn bản học, giá trị sử liệu và giá trị văn học với nhiều thông tin, phát hiện, kiến giải mới mẻ, lý thú, được trình bày một cách chặt chẽ, hấp dẫn; giúp người đọc hình dung được phần nào tầm vóc của tác phẩm này, “một tổng tập gồm hơn 1600 trang, là một kho tư liệu đồ sộ, với nội dung vô cùng phong phú, đầy ắp giá trị học thuật” (tr.150). “Phụ lục” của sách có mục lục và bản dịch một số bài thơ của “Giá Viên toàn tập”, tiểu luận về “Văn cúng và văn cúng của cụ Phạm Phú Thứ” để độc giả tiện theo dõi, thưởng thức hay nghiên cứu về Giá Viên.

“Phạm Phú Thứ với Giá Viên toàn tập” được viết theo hướng Hán Nôm học nên văn phong khúc chiết, nhiều chú dẫn bằng chữ Hán, nhiều tư liệu trong các thư tịch được chú thích ngọn nguồn. Cuốn sách vì thế rất có ích đối với việc tra cứu, tham khảo.

Như đã nói, Trúc Đường Phạm Phú Thứ tác giả lớn của nền văn học Việt Nam thời trung cận đại. Nhưng vì nhiều lý do (chủ yếu do ông sáng tác bằng chữ Hán), tác phẩm của ông chưa được phổ biến rộng rãi. Việc nghiên cứu thơ văn Giá Viên để hiểu hơn về con người, nhân cách, tâm hồn và tư tưởng của ông hiện nay vẫn còn “mang tính thời vụ, chắp vá, chưa thành hệ thống và có chiều sâu” (tr.5). Do đó, “Phạm Phú Thứ với Giá Viên toàn tập” của tác giả Nguyễn Hoàng Thân có thể xem là công trình quan trọng trong lịch sử tiếp nhận Phạm Phú Thứ. Với công trình này, độc giả có thể nắm bắt một cách tương đối trọn vẹn về con người, sự nghiệp và tư tưởng của Phạm Phú Thứ. Đây là cuốn sách không thể thiếu đối với những ai quan tâm tìm hiểu, nghiên cứu về vị danh nhân đất Quảng này.

Tiến sĩ Nguyễn Hoàng Thân sinh năm 1980, quê ở Quảng Nam, hiện là Giám đốc Trung tâm Khoa học xã hội và nhân văn, Trường Đại học Sư phạm, Đại học Đà Nẵng. Anh là một trong những nhà nghiên cứu hàng đầu về Phạm Phú Thứ hiện nay. “Phạm Phú Thứ với Giá viên toàn tập” là một trong những công trình tiêu biểu của anh về danh thần Phạm Phú Thứ. 

Phạm Tuấn Vũ